ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સનાતન ધર્મમાં શ્રાવણ મહિનાનું વિશેષ અને પવિત્ર મહત્વ છે. આ આખો મહિનો દેવાધિદેવ મહાદેવની ભક્તિ, ઉપવાસ અને ધાર્મિક ઉત્સવોથી ગુંજી ઉઠે છે. પરંતુ દર વર્ષે સોશિયલ મીડિયાથી લઈને સામાન્ય લોકોના મનમાં એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે ઉત્તર ભારતમાં જ્યારે શ્રાવણ મહિનો શરૂ થઈ જાય છે, ત્યારે ગુજરાતમાં તે મોડો કેમ બેસે છે? શું આપણા પંચાંગની ગણતરીમાં કોઈ ભૂલ છે કે પછી આની પાછળ કોઈ શાસ્ત્રીય અને વ્યાજબી કારણ છે? ચાલો આ વિષયના તમામ પાસાઓને સરળ શબ્દોમાં સમજીએ.
પંચાંગની બે પ્રચલિત પદ્ધતિઓ અને મુખ્ય તફાવત
ભારતમાં હિન્દુ કેલેન્ડર અને મહિનાઓની ગણતરી માટે મુખ્યત્વે બે પ્રકારની પંચાંગ પદ્ધતિઓ અનુસરવામાં આવે છે. આ બંને પદ્ધતિઓ સંપૂર્ણપણે શાસ્ત્રસંમત, વૈજ્ઞાનિક અને માન્ય છે, પરંતુ માત્ર મહિનાનો પ્રારંભ ક્યારથી ગણવો તેમાં તફાવત છે:
- પૂર્ણિમાંત પદ્ધતિ : આ પદ્ધતિમાં મહિનાનો અંત પૂનમ (પૂર્ણિમા)ના દિવસે થાય છે અને નવો મહિનો પૂનમ પછીના બીજા દિવસથી જ શરૂ થઈ જાય છે. એટલે કે મહિનાની શરૂઆત ‘કૃષ્ણ પક્ષ’ (અંધારિયા)થી થાય છે. ઉત્તર ભારતના રાજ્યો જેવા કે ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન, દિલ્હી અને મધ્ય પ્રદેશમાં આ પદ્ધતિ અનુસરાય છે.
- અમાન્ત પદ્ધતિ : આ પદ્ધતિમાં મહિનાનો અંત અમાસના દિવસે થાય છે અને નવો મહિનો અમાસ પૂરી થયા પછીના બીજા દિવસથી શરૂ થાય છે. એટલે કે મહિનાની શરૂઆત ‘શુક્લ પક્ષ’ (અંજવાળિયા)થી થાય છે. ગુજરાત સહિત મહારાષ્ટ્ર, ગોવા, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણા જેવા રાજ્યોમાં આ અમાન્ત પદ્ધતિ માન્ય છે.
ગુજરાતમાં 15 દિવસ મોડો શ્રાવણ કેમ આવે છે?
ચંદ્રની ગતિ મુજબ પૂનમ અને અમાસ વચ્ચે લગભગ 15 દિવસ (એક પક્ષ)નું અંતર હોય છે. આ જ કારણે બંને વિસ્તારના શ્રાવણ મહિનામાં ફેરફાર જોવા મળે છે: ઉત્તર ભારતમાં આષાઢ મહિનાની પૂનમ પૂરી થતાં જ બીજા દિવસથી શ્રાવણ મહિનો શરૂ થઈ જાય છે.ગુજરાતમાં આષાઢ મહિનાની અમાસ પૂરી થયા પછીના દિવસે શ્રાવણ મહિનાનો પ્રારંભ થાય છે. આ 15 દિવસના તફાવતને કારણે જ સમગ્ર દેશમાં શ્રાવણ શરૂ થઈ ગયો હોવા છતાં ગુજરાતના લોકોએ શ્રાવણની રાહ જોવી પડે છે.
તહેવાર એક જ દિવસે, છતાં કેલેન્ડર અલગ!
- ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે જો શ્રાવણ મોડો શરૂ થતો હોય તો તહેવારોનું શું? આ અંગેની રોચક હકીકતો નીચે મુજબ છે:
- એક જ દિવસે તહેવાર: રક્ષાબંધન, નાગપંચમી કે જન્માષ્ટમી જેવા તહેવારો આખા ભારતમાં એક જ દિવસે અને એક જ તિથિએ ઉજવાય છે.
- ઉજવણીના ક્રમમાં ફેરફાર: ઉત્તર ભારતમાં શ્રાવણ મહિનાનો અંત પૂનમે રક્ષાબંધનના દિવસે થાય છે. જ્યારે ગુજરાતમાં રક્ષાબંધન શ્રાવણ મહિનાના બરાબર મધ્યમાં (શુક્લ પક્ષની પૂનમે) આવે છે.
- વિક્રમ સંવત અને ઋતુચક્ર: પંચાંગની આ પદ્ધતિઓ ભારતના ભૌગોલિક વાતાવરણ અને ખેતીના ઋતુચક્ર સાથે પણ જોડાયેલી છે. પશ્ચિમ ભારતમાં ચોમાસાની ચરમસીમા સાથે અમાન્ત પદ્ધતિનો શ્રાવણ બરાબર બંધ બેસે છે.
આમ, “શું ગુજરાતનું પંચાંગ ખોટું છે?” તેનો સ્પષ્ટ જવાબ છે – બિલકુલ નહીં. બંને પંચાંગ પદ્ધતિઓ શાસ્ત્રસંમત છે અને માત્ર ગણતરી કરવાની રીતમાં જ તફાવત છે. રીત અલગ હોવા છતાં ભગવાન શિવ પ્રત્યેની ભક્તિ, શ્રદ્ધા, તિથિઓ અને તહેવારોનો મહિમા આખા ભારતમાં એકસમાન જ રહે છે.
(અસ્વીકરણ : આ લેખમાં આપવામાં આવેલી માહિતી સામાન્ય જાણકારી, ભારતીય જ્યોતિષશાસ્ત્ર અને પરંપરાગત પંચાંગ પદ્ધતિઓ (અમાન્ત અને પૂર્ણિમાંત) પર આધારિત છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ ધાર્મિક કેલેન્ડરની પદ્ધતિઓ વચ્ચેનો શાસ્ત્રીય તફાવત સરળ સમજણ માટે રજૂ કરવાનો છે. દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારો, પંચાંગો અને સ્થાનિક માન્યતાઓ અનુસાર તિથિઓ કે તહેવારોની ઉજવણીમાં થોડો તફાવત હોઈ શકે છે. ધાર્મિક વિધિ-વિધાન કે વિશિષ્ટ પૂજા-અર્ચના માટે તમારા સ્થાનિક પંડિત કે પંચાંગનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે.)
