આજની આધુનિક જીવનશૈલીમાં જ્યારે ડાયાબિટીસ, બ્લડ પ્રેશર અને ઓબેસિટી જેવા રોગો ઘરે-ઘરે જોવા મળી રહ્યા છે, ત્યારે લોકો ફરી એકવાર પોતાના જૂના અને પરંપરાગત આહાર તરફ વળી રહ્યા છે. આ બદલાવમાં જે નામ સૌથી મોખરે છે, તે છે મિલેટ્સ એટલે કે મોટા કે જાડા અનાજ. ભારત સરકારે 2023ના વર્ષને ‘આંતરરાષ્ટ્રીય મિલેટ્સ વર્ષ’ તરીકે ઉજવવાની જે પહેલ કરી હતી, તેને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા પણ સ્વીકારવામાં આવી હતી. આજે પશ્ચિમી દેશોના ડાઇનિંગ ટેબલથી લઈને ભારતના સામાન્ય રસોડા સુધી મિલેટ્સ એક ‘સુપરફૂડ’ તરીકે ધૂમ મચાવી રહ્યું છે.
મિલેટ્સના મુખ્ય પ્રકારો અને તેની વિશેષતાઓ
- મિલેટ્સ કોઈ એક અનાજ નથી, પરંતુ નાના દાણાવાળા ઘાસના પાકોનો એક મોટો સમૂહ છે. ભારતમાં સદીઓથી વિવિધ પ્રકારના મિલેટ્સ ઉગાડવામાં આવે છે, જેમાં મુખ્ય નીચે મુજબ છે:
- બાજરી : ભારતમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય અનાજ છે. તે આયર્ન, કેલ્શિયમ અને ફાઈબરથી ભરપૂર છે, જે શિયાળામાં શરીરને ઉર્જા અને ગરમી આપે છે.
- જુવાર : આ એક ગ્લુટેન-મુક્ત અનાજ છે, જે પચવામાં ખૂબ જ હળવું હોય છે. તેના રોટલા દક્ષિણ અને પશ્ચિમ ભારતમાં ખૂબ ખવાય છે.
- રાગી : આ અનાજ કેલ્શિયમનો પાવરહાઉસ છે. વધતા બાળકો અને હાડકાંની નબળાઈ ધરાવતા લોકો માટે રાગી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
- કાંગ : તે મગજ અને ચેતાતંત્ર ને મજબૂત કરવા માટે જાણીતું છે.
- સામો અથવા મોરૈયો : સામાન્ય રીતે આપણે ઉપવાસમાં જે મોરૈયો ખાઈએ છીએ, તે પણ મિલેટ્સનો જ એક ભાગ છે. તે ડિટોક્સિફિકેશન માટે ઉત્તમ છે.
સ્વાસ્થ્ય માટે મિલેટ્સ શા માટે છે ‘અમૃત’?
- આધુનિક વિજ્ઞાન અને પોષણશાસ્ત્રીઓ મિલેટ્સને રોજિંદા આહારમાં સામેલ કરવાની સલાહ આપે છે, કારણ કે:
- ગ્લુટેનથી મુક્તિ : ઘઉંમાં રહેલું ગ્લુટેન ઘણા લોકોને પચતું નથી અને તેનાથી પેટની સમસ્યાઓ થાય છે. મિલેટ્સ સંપૂર્ણપણે ગ્લુટેન-મુક્ત હોવાથી પાચનતંત્રને મજબૂત બનાવે છે.
- ડાયાબિટીસનું કુદરતી નિયંત્રણ: મિલેટ્સનો ગ્લાયકેમિક ઇન્ડેક્સ ખૂબ ઓછો હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે તે શરીરમાં ગ્લુકોઝને ધીમે-ધીમે મુક્ત કરે છે, જેથી બ્લડ શુગર અચાનક વધતું નથી.
- હૃદયની તંદુરસ્તી અને વજન નિયંત્રણ: તેમાં રહેલું ભરપૂર ડાયેટરી ફાઈબર બેડ કોલેસ્ટ્રોલ ને ઘટાડે છે અને હૃદયને સ્વસ્થ રાખે છે. સાથે જ, ફાઈબરને કારણે પેટ લાંબો સમય ભરેલું રહે છે, જે વજન ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે.
- એનિમિયા માં રાહત: બાજરી અને રાગી જેવા અનાજમાં આયર્નની માત્રા ખૂબ વધારે હોય છે, જે શરીરમાં હિમોગ્લોબિનનું સ્તર વધારે છે.
પર્યાવરણ અને ખેડૂતો માટે પૃથ્વીનું રક્ષણ
- મિલેટ્સ આપણા પર્યાવરણ અને ખેડૂતો માટે પણ વરદાન સમાન છે:
- પાણીની બચત: ડાંગર (ચોખા) કે ઘઉંના પાકને પુષ્કળ પાણીની જરૂર પડે છે, જ્યારે મિલેટ્સ ખૂબ જ ઓછા પાણીમાં અથવા માત્ર વરસાદના આધારે પણ ઉગી શકે છે.
- હવામાન પરિવર્તન સામે સક્ષમ: ગ્લોબલ વોર્મિંગના આ યુગમાં જ્યાં તાપમાન સતત વધી રહ્યું છે, મિલેટ્સનો પાક કડક તડકો અને દુષ્કાળ જેવા કપરા સંજોગોમાં પણ સુકાતો નથી.
- રાસાયણિક મુક્ત ખેતી: મિલેટ્સના પાકમાં જીવાતો પડવાનું જોખમ ઓછું હોય છે, તેથી ખેડૂતોને મોંઘા જંતુનાશકો કે કેમિકલ ખાતરો વાપરવાની જરૂર પડતી નથી. તે કુદરતી રીતે જ ઓર્ગેનિક હોય છે.
આધુનિક રસોઈમાં મિલેટ્સનો નવો અવતાર
- જુના જમાનામાં મિલેટ્સ એટલે માત્ર ‘રોટલા’ એવું માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ આજે શેફ અને ગૃહિણીઓએ તેમાં નવો વળાંક આપ્યો છે. હવે મિલેટ્સમાંથી માત્ર રોટલા જ નહીં, પરંતુ નીચે મુજબની ટેસ્ટી વાનગીઓ પણ બને છે:
- નાસ્તામાં: રાગીના ઢોંસા, જુવારની ઈડલી, બાજરીના વડા કે ઉપમા.
- બેકરી પ્રોડક્ટ્સ: મિલેટ્સ કૂકીઝ, બિસ્કિટ, અને હેલ્ધી કેક.
- મુખ્ય ભોજનમાં: મિલેટ્સની ખીચડી, પુલાવ અને સુપ.
મિલેટ્સ એ માત્ર અનાજ નથી, પરંતુ સ્વસ્થ ભવિષ્યની ચાવી છે. “જેવું અન્ન, તેવું મન અને તન” એ ઉક્તિ મુજબ જો આપણે આપણા આહારમાં ઘઉં-ચોખા પરની નિર્ભરતા થોડી ઓછી કરીને મિલેટ્સને 30 થી 40 ટકા સ્થાન આપીએ, તો ગોળીઓ અને હોસ્પિટલોના ખર્ચથી બચી શકાય છે. આવનારી પેઢીને કુપોષણ અને લાઈફસ્ટાઈલના રોગોથી બચાવવા માટે મિલેટ્સને થાળીમાં પાછું લાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
(અસ્વીકરણ: સલાહ સહિતની આ સામગ્રી માત્ર સામાન્ય માહિતી પ્રદાન કરે છે. તે કોઈ પણ રીતે યોગ્ય તબીબી અભિપ્રાયનો વિકલ્પ નથી. વધુ વિગતો માટે હંમેશા નિષ્ણાત અથવા તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.)
