ભારતીય રસોડામાં પનીર માત્ર એક વાનગી નથી, પરંતુ પોષણ અને સ્વાદનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી બજારમાં ‘એનાલોગ પનીર’ નો વપરાશ ખૂબ જ ઝડપથી વધી ગયો હતો. હોટેલ્સ, રેસ્ટોરન્ટ્સ અને કેટરિંગ સર્વિસમાં અસલી ડેરી પનીરના નામે આ નકલી પનીર પીરસીને લોકોના આરોગ્ય સાથે ખુલ્લેઆમ ચેડાં કરવામાં આવતાં હતાં. ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્યની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને તાજેતરમાં જ ફૂડ સેફ્ટી ઓથોરિટી (FSSAI) અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા અસલી પનીરના નામે એનાલોગ પનીરના વેચાણ અને વપરાશ પર કડક પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.ત્યારે ચાલો જાણીએ કે નકલી પનીરને કેવી રીતે ઓળખવું ?….
એનાલોગ પનીર એટલે શું?
સામાન્ય રીતે અસલી પનીર તાજા દૂધને ફાડીને, તેના નેચરલ ફેટમાંથી બનાવવામાં આવે છે.પરંતુ એનાલોગ પનીર દૂધમાંથી નથી બનતું. તેમાં દૂધના કુદરતી ફેટને કાઢી લેવામાં આવે છે અને તેની જગ્યાએ પામ ઓઈલ, હાઈડ્રોજનેટેડ વનસ્પતિ તેલ, સ્ટાર્ચ (મેંદો કે એરોરૂટ), મિલ્ક પાવડર અને કેમિકલ ઇમલ્સિફાયર ઉમેરીને મશીનો દ્વારા પનીર જેવો જ લુક અને શેપ આપવામાં આવે છે.
અસલી અને એનાલોગ પનીર વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત
- બનાવટ : અસલી પનીર શુદ્ધ અને તાજા દૂધમાંથી બને છે, જ્યારે એનાલોગ પનીર વનસ્પતિ તેલ, પામ ઓઈલ અને સ્ટાર્ચના મિશ્રણમાંથી બને છે.
- પોષક તત્વો : અસલી પનીર કુદરતી પ્રોટીન અને કેલ્શિયમથી ભરપૂર હોય છે. જ્યારે એનાલોગ પનીરમાં પ્રોટીન નહિવત હોય છે અને હાનિકારક ટ્રાન્સ ફેટ્સનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.
- કિંમત : અસલી પનીર મોંઘું હોય છે (સામાન્ય રીતે રૂ. 350 થી 450 પ્રતિ કિલો), જ્યારે એનાલોગ પનીર ખૂબ સસ્તું પડે છે (સામાન્ય રીતે રૂ.150 થી 250 પ્રતિ કિલો).
- સ્વાદ અને ટેક્સચર : અસલી પનીર નરમ, મોંમાં ઓગળી જાય તેવું અને દૂધની સુગંધવાળું હોય છે. એનાલોગ પનીર રબર જેવું ચીકણું અને વધુ ચાવવું પડે તેવું હોય છે.
સ્વાસ્થ્ય પર થતી હાનિકારક અસરો
- હૃદયરોગનું જોખમ: એનાલોગ પનીરમાં વપરાતું પામ ઓઈલ અને ટ્રાન્સ ફેટ શરીરમાં ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ (LDL) વધારે છે, જે ભવિષ્યમાં હાર્ટ એટેક અને બ્લડ પ્રેશરનું કારણ બની શકે છે.
- પાચનની તકલીફો: ઉમેરેલો સ્ટાર્ચ અને રસાયણો પચવામાં ભારે હોય છે, જેનાથી પેટમાં ગેસ, એસિડિટી અને ભારેપણું અનુભવાય છે.
- પોષણનો અભાવ: પનીરના નામે માત્ર ફેટ અને કેલરી જ શરીરમાં જાય છે, પણ જરૂરી પ્રોટીન કે કેલ્શિયમ મળતું નથી.
પનીર ખરીદતા પહેલાં આ બાબતો ખાસ ચકાસો
- પેકિંગ અને લેબલ વાંચો: પેકેટ વાળા પનીરમાં પાછળ ‘Analog Paneer’ કે ‘Vegetable Fat’ લખેલું છે કે કેમ તે ખાસ જુઓ. જો પેકેટ પર ‘Dairy Paneer’ લખેલું હોય તો જ તે અસલી છે.
- કિંમત પર ધ્યાન આપો: જો કોઈ વેપારી કે ડેરી ખૂબ જ સસ્તા ભાવે (જેમ કે રૂ. 200 કે 250/કિલો) પનીર આપતી હોય, તો શંકા કરવી વાજબી છે.
- વિશ્વાસુ ડેરીમાંથી ખરીદી: ખુલ્લું પનીર લેતી વખતે હંમેશા જૂની અને ભરોસાપાત્ર ડેરી પરથી જ ખરીદવાનો આગ્રહ રાખો.
ઘરે જ અસલી અને નકલી પનીર ઓળખવાની સરળ રીતો
- આયોડિન ટેસ્ટ : પનીરના ટુકડાને પાણીમાં ઉકાળી ઠંડુ કરો. તેના પર આયોડિનના 2-3 ટીપાં નાખો. જો પનીરનો રંગ વાદળી કે કાળો થઈ જાય, તો તેમાં સ્ટાર્ચ (એનાલોગ) છે.
- હાથથી મસળીને જુઓ: અસલી પનીરને હાથથી મસળતાં તે દાણેદાર બનીને વિખેરાઈ જશે. એનાલોગ પનીર પ્લાસ્ટિક કે રબરની જેમ ખેંચાશે.
- રસોઈ બનાવતી વખતે: શાક બનાવતી વખતે જો પનીર વધુ પડતું ઓગળી જાય કે ચવડ (રબર જેવું) થઈ જાય તો તે એનાલોગ પનીર હોવાની શક્યતા પૂરી છે.
આજના સમયમાં સ્વાદની સાથે સ્વાસ્થ્યની સુરક્ષા જાળવવી એ સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે. સરકાર દ્વારા નિયમો કડક બનાવવામાં આવ્યા છે, પરંતુ ગ્રાહક તરીકે આપણે પણ સજાગ રહેવું પડશે.જે વેપારીઓ, હોટેલ માલિકો કે ડેરીસંચાલકો અસલી પનીરના નામે એનાલોગ પનીર વેચતા કે વાપરતા પકડાશે, તેમની સામે ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ એક્ટ (FSSAI Rules) હેઠળ ભારે દંડ, લાયસન્સ રદ કરવાથી લઈને જેલની સજા સુધીની કડક કાનૂની કાર્યવાહીની જોગવાઈ છે. સસ્તા નફા માટે લોકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે ખિલવાડ કરનારા વેપારીઓ સામે તંત્ર હવે લાલ આંખ કરી ચૂક્યું છે, ત્યારે આપણે પણ એક જાગૃત નાગરિક બનીને ભેળસેળ સામે અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ.
(અસ્વીકરણ: સલાહ સહિતની આ સામગ્રી માત્ર સામાન્ય માહિતી પ્રદાન કરે છે. તે કોઈ પણ રીતે યોગ્ય તબીબી અભિપ્રાયનો વિકલ્પ નથી. વધુ વિગતો માટે હંમેશા નિષ્ણાત અથવા તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.)
