ભારતીય સંસ્કૃતિ અને આયુર્વેદમાં ઋતુઓ અનુસાર આહાર-વિહાર બદલવા પર ખૂબ ભાર આપવામાં આવ્યો છે, જેને આયુર્વેદમાં ‘ઋતુચર્યા’ કહેવાય છે. ચોમાસાના વરસાદ પછી જ્યારે ભાદરવો મહિનો શરૂ થાય છે, ત્યારે વાતાવરણમાં એક મોટો બદલાવ આવે છે. ભાદરવાની કડકડાટી તડકો અને વાતાવરણનો ભેજ શરીર પર સીધી અસર કરે છે. આ ઋતુમાં ચોમાસા દરમિયાન શરીરમાં સંચિત થયેલો પિત્ત દોષ પ્રકોપિત થાય છે. જો આ સમયે યોગ્ય કાળજી ન લેવામાં આવે, તો તાવ, ત્વચાના રોગો, એસિડિટી અને પાચનની સમસ્યાઓ વધી જાય છે. તેથી જ ભાદરવા માસમાં પિત્ત શમન માટે વિશેષ ઋતુચર્યાનું પાલન કરવું અનિવાર્ય બને છે.
1. ભાદરવા માસમાં પિત્ત પ્રકોપનું કારણ
વર્ષાઋતુમાં શરીરની પાચનાગ્નિ મંદ હોય છે અને વાતાવરણના ભેજને કારણે પિત્ત એકઠું થાય છે. ભાદરવા માસ આવતાં જ સૂર્યનો તાપ સખત બને છે. આ ગરમીના કારણે શરીરમાં ભેગું થયેલું પિત્ત કોપાયમાન થાય છે, જેને ‘પિત્ત પ્રકોપ’ કહેવાય છે. તેથી આ દિવસોમાં શરીરની આંતરિક ગરમી શાંત રાખવી અને પિત્તશામક આહાર-વિહાર અપનાવવો અત્યંત જરૂરી છે.
2. આહાર નિયમ: શું ખાવું અને શું ન ખાવું?
શું ખાવું?
- દૂધ, ઘી અને ખીર: દૂધ, શુદ્ધ દેશી ઘી, દૂધ-પૌંઆ અને ખીર પિત્તને શાંત કરવામાં શ્રેષ્ઠ છે. ભાદરવા માસમાં શ્રાધ્ધ પક્ષ દરમિયાન ખીર-પૌંઆ ખાવાની પરંપરા પાછળ પણ આ જ વૈજ્ઞાનિક અને આયુર્વેદિક કારણ રહેલું છે.
- અમૃત સમાન શાકભાજી: દૂધી, પરવળ, તુરીયાં, ગિલોડાં અને કાંકડી જેવી હળવી અને ઠંડક આપનારી શાકભાજી આ ઋતુમાં અમૃત સમાન માનવામાં આવે છે.
- અનાજ અને કઠોળ: સાઠી ચોખા, મગ અને ઘઉંનો ઉપયોગ આહારમાં વધારવો.
શું ન ખાવું?
- ખાટો, તીખો અને ખારો ખોરાક: અથાણાં, દહીં, આથાવાળી વસ્તુઓ (ઈડલી, ઢોસા વગેરે) અને વધુ પડતાં મસાલેદાર કે તળેલા ખોરાકથી દૂર રહેવું.
- વાસી ખોરાક: વાસી અથવા પચવામાં ભારે હોય તેવો આહાર ન લેવો.
3. જીવનશૈલી
- દિવસની ઊંઘ ટાળવી: બપોરના સમયે ઊંઘવાથી શરીરમાં પિત્ત અને કફનો પ્રકોપ વધે છે, તેથી દિવસ દરમિયાન ઊંઘવાનું ટાળવું.
- બપોરનો તડકો: બપોરે 12 થી 4 વાગ્યા સુધીના તીખા તડકામાં બહાર નીકળવાનું ટાળવું.
ભાદરવા માસ એ ઋતુ પરિવર્તનનો સંક્રાંતિકાળ છે. આ સમયે આપણી આહારપદ્ધતિ અને દિનચર્યામાં નાનો બદલાવ લાવીને આપણે અનેક મોટા રોગોથી બચી શકીએ છીએ. આયુર્વેદમાં દર્શાવેલ ઋતુચર્યાનું પાલન કરવાથી માત્ર પાચનતંત્ર જ સ્વસ્થ નથી રહેતું, પરંતુ આખા વર્ષ દરમિયાન શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પણ જળવાઈ રહે છે. કુદરતના નિયમો અને પરંપરાગત આહારશૈલીને અપનાવીને સ્વાસ્થ્ય જાળવવું એ જ ભાદરવા માસની સાચી ઋતુચર્યા છે.
(અસ્વીકરણ: સલાહ સહિતની આ સામગ્રી માત્ર સામાન્ય માહિતી પ્રદાન કરે છે. તે કોઈ પણ રીતે યોગ્ય તબીબી અભિપ્રાયનો વિકલ્પ નથી. વધુ વિગતો માટે હંમેશા નિષ્ણાત અથવા તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.)
