શું પાણી પણ એક્સપાયર થાય છે? જાણો બોટલ પર લખેલી તારીખ પાછળનું કારણ

આપણે જ્યારે પણ બજારમાંથી મિનરલ વોટરની બોટલ ખરીદીએ છીએ ત્યારે તેના પર લખેલી ‘Expiry Date’ કે ‘Best Before’ ભાગ્યે જ ચેક કરીએ છીએ. મનમાં સવાલ થાય કે જે પાણી કુદરતી રીતે ક્યારેય બગડતું નથી, તે પ્લાસ્ટિકની બોટલમાં બંધ થતાં જ ૨ વર્ષમાં કેવી રીતે એક્સપાયર થઈ જાય?વાસ્તવમાં આ તારીખ પાણીની નહીં, પણ પ્લાસ્ટિકની છે. જો તમે એક્સપાયરી ડેટ પછી પણ આવી બોટલનો ઉપયોગ ચાલુ રાખો છો, તો તે તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.ચાલો વિગતે જાણીએ.

પાણી એક્સપાયર નથી થતું, પણ બોટલ થાય છે !

વિજ્ઞાન અનુસાર શુદ્ધ પાણી (H₂O) ક્યારેય બગડતું નથી. સમસ્યા પાણીમાં નથી, પરંતુ તેને પેક કરવા માટે વપરાતા PET (Polyethylene Terephthalate) પ્લાસ્ટિકમાં છે. એક ચોક્કસ સમય મર્યાદા (સામાન્ય રીતે ઉત્પાદનથી 2 વર્ષ) પછી પ્લાસ્ટિક નબળું પડવા લાગે છે અને તેમાંથી હાનિકારક રસાયણો પાણીમાં ભળવાનું શરૂ થઈ જાય છે.

એક્સપાયરી ડેટ પછી બોટલ વાપરવાના જોખમો

• જો કોઈ વ્યક્તિ એક્સપાયરી ડેટ વીતી ગઈ હોય તેવી બોટલનું પાણી પીએ છે, અથવા સિંગલ-યુઝ બોટલનો ઘરમાં વારંવાર ઉપયોગ કરે છે, તો તેને નીચે મુજબના ગંભીર ખતરા થઈ શકે છે:
  
• કેમિકલનું ધીમું ઝેર: પ્લાસ્ટિકમાંથી BPA (Bisphenol A) અને થેલેટ્સ જેવા ઝેરી કેમિકલ્સ પાણીમાં ઓગળે છે. આ કેમિકલયુક્ત પાણી શરીરમાં જવાથી હોર્મોનલ અસંતુલન ડાયાબિટીસ અને લાંબા ગાળે કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારીઓનું જોખમ વધે છે.
  
• પ્રજનન ક્ષમતા પર અસર: પ્લાસ્ટિકના કેમિકલ્સ શરીરની એન્ડોક્રાઇન સિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે, જે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં પ્રજનન ક્ષમતા પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે.
  
• બેક્ટેરિયાનું ઘર: એક્સપાયરી ડેટ પછી પ્લાસ્ટિકની અંદરની સપાટી પર ઝીણા સ્ક્રેચ (ચીરા) પડવા લાગે છે. માઇક્રોસ્કોપિક સ્તરના આ સ્ક્રેચમાં બેક્ટેરિયા અને ફૂગ સરળતાથી પોતાનું ઘર બનાવી લે છે, જે સામાન્ય પાણીથી ધોવાથી પણ સાફ થતા નથી. આવું પાણી પીવાથી પેટમાં ઇન્ફેક્શન, ઉલટી અને ઝાડા થઈ શકે છે.
  
• સ્વાદ અને સુગંધમાં ફેરફાર: સમય જતાં પ્લાસ્ટિક છિદ્રાળુ બને છે, જેના કારણે બહારના વાતાવરણની ગંધ કે ભેજ પાણીમાં પ્રવેશી શકે છે, જેથી પાણીનો સ્વાદ સાવ બદલાઈ જાય છે.

રોજિંદા જીવનમાં રાખવાની અગત્યની સાવચેતીઓ

• પાણીના પ્લાસ્ટિકથી બચવા અને પરિવારને સુરક્ષિત રાખવા માટે રોજિંદા જીવનમાં આટલી બાબતોની ખાસ તકેદારી રાખવી જરૂરી છે:
  
• તડકામાં રાખેલી બોટલ ક્યારેય ન ખરીદો: દુકાનોની બહાર કે લારીઓ પર તડકામાં પડી રહેલી પાણીની બોટલો ક્યારેય ન ખરીદવી. ગરમીના કારણે પ્લાસ્ટિક ઓગળવાની પ્રક્રિયા ૧૦ ગણી ઝડપી થઈ જાય છે.
  
• કારમાં પાણીની બોટલ ન છોડો: આપણી સૌથી મોટી ભૂલ એ હોય છે કે આપણે કારમાં પ્લાસ્ટિકની બોટલ રાખીએ છીએ. બંધ કાર જ્યારે તડકામાં ગરમ થાય છે, ત્યારે બોટલમાંથી કેમિકલ સીધા પાણીમાં ભળી જાય છે.
  
• ‘સિંગલ-યુઝ’ બોટલ ઘરમાં ન વાપરો: મુસાફરી દરમિયાન ખરીદેલી બોટલનો ઉપયોગ પૂરો થયા પછી તેને ક્રશ કરીને કચરાપેટીમાં ફેંકી દો. ફ્રિજમાં પાણી ભરવા માટે આવી બોટલોનો ફરીથી ઉપયોગ કરવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરો.
  
• બોટલના તળિયે ત્રિકોણ જુઓ: બોટલની નીચે એક ત્રિકોણ માર્ક હોય છે. જો તેમાં ‘1’ લખેલું હોય તો તેનો અર્થ ‘PET’ (સિંગલ યુઝ) છે, તેને બીજી વાર ન વાપરવી. જો ઘરમાં પ્લાસ્ટિકની બોટલ વાપરવી જ હોય, તો BPA-Free અને ‘5’ (Polypropylene) નંબર વાળી બોટલ જ ખરીદવી.
  
• કાચ, સ્ટીલનો આગ્રહ રાખો: સ્વાસ્થ્ય માટે સૌથી ઉત્તમ રસ્તો એ છે કે ઘરમાં અને મુસાફરી દરમિયાન પ્લાસ્ટિકના બદલે સ્ટેનલેસ સ્ટીલ, કાચની બોટલનો જ આગ્રહ રાખવો.

ફ્રિજમાં રાખવાની ભૂલ ક્યાંક ભારે ન પડી જાય!

• સામાન્ય રીતે આપણા ઘરોમાં એક મોટો ટ્રેન્ડ જોવા મળે છે કે પ્રવાસ કે બજારમાંથી ખરીદેલી પાણીની કે કોલ્ડ્રિંક્સની ખાલી બોટલો આપણે ફેંકવાને બદલે ઘરે લાવીને, ધોઈને ફ્રિજમાં પાણી ભરવા માટે મૂકી દઈએ છીએ. જો તમે પણ આવું કરો છો, તો આજે જ સાવધ થઈ જાવ.
• બજારમાં મળતી આ પાણી અને કોલ્ડ્રિંક્સની બોટલો ‘સિંગલ-યુઝ’ (PET 1) પ્લાસ્ટિકમાંથી બનેલી હોય છે. તેને માત્ર એક જ વાર વાપરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી હોય છે. ફ્રિજના ઠંડા વાતાવરણમાં પણ આ પ્લાસ્ટિક ધીમે-ધીમે નબળું પડે છે અને તેના માઇક્રોસ્કોપિક સ્ક્રેચમાં હાનિકારક બેક્ટેરિયા ઘર કરી જાય છે, જે સામાન્ય ધોવાથી નીકળતા નથી. પરિણામે, ફ્રિજનું ઠંડું પાણી તમને બહારથી શુદ્ધ લાગશે, પણ અંદરથી તે કેમિકલ અને બેક્ટેરિયાનું ધીમું ઝેર બની ચૂક્યું હોય છે.
• પાણી એ જીવન છે, પણ જો તેને ખોટા પ્લાસ્ટિકમાં રાખવામાં આવે તો તે બીમારીનું ઘર બની શકે છે. ગ્રાહક તરીકે જાગૃત બનો—બજારની બોટલોને કચરાપેટીમાં જ સ્થાન આપો અને ફ્રિજમાં પાણી રાખવા માટે માત્ર કાચ, સ્ટેનલેસ સ્ટીલ અથવા ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી ‘BPA-Free’ (નંબર 5 પ્રોપિલિન) બોટલનો જ આગ્રહ રાખો. તમારી આ એક નાની સાવચેતી પરિવારને મોટી બીમારીઓથી બચાવી શકે છે.પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ બને એટલો ઓછો કરો.

(અસ્વીકરણ: સલાહ સહિતની આ સામગ્રી માત્ર સામાન્ય માહિતી પ્રદાન કરે છે. તે કોઈ પણ રીતે યોગ્ય તબીબી અભિપ્રાયનો વિકલ્પ નથી. વધુ વિગતો માટે હંમેશા નિષ્ણાત અથવા તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.)