અદાકારીનો આકરો મિજાજ અને દર્શકોનો પ્રેમ: રંગમંચથી રિલ અને રિયલ લાઈફના સુપરહીરો નાના પાટેકરની જીવનગાથા

ભારતીય રંગમંચ અને સિનેમાજગતના એવા અવાજ અને મિજાજ જેણે દાયકાઓ સુધી દર્શકોના દિલ પર એકચક્રી શાસન કર્યું, તે વ્યક્તિત્વ એટલે નાના પાટેકર. પોતાના સંવાદોની વિશિષ્ટ શૈલી, આંખોની તીવ્રતા અને જીવંત અભિનયથી જેણે ભારતીય સિનેમાને એક નવો વળાંક આપ્યો હતો, તે મહાન કલાકારનું 75 વર્ષની વયે હૃદયરોગના હુમલાથી ગોવા સ્થિત નિવાસસ્થાને અવસાન થયું છે. મરાઠી નાટકોના નાનકડા મંચથી શરૂ કરીને બોલિવૂડની ટોચ સુધી પહોંચનાર નાના પાટેકરનું જીવન માત્ર એક અભિનેતાનું નહીં, પણ કઠોર પરિશ્રમ, દેશપ્રેમ અને સિદ્ધાંતોનું જ્વલંત ઉદાહરણ રહ્યું છે.

પ્રારંભિક જીવન અને પરિવાર

• પૂરું નામ અને જન્મ: નાના પાટેકરનું સાચું નામ વિશ્વનાથ પાટેકર હતું. તેમનો જન્મ 1 જાન્યુઆરી 1951ના રોજ મહારાષ્ટ્રના મુરુડ-જંજીરામાં થયો હતો.
  
• પરિવાર: તેમના પિતાનું નામ દિનકર પાટેકર અને માતાનું નામ સંજનાબાઈ પાટેકર હતું. પત્નીનું નામ નીલાકાંતિ પાટેકર અને પુત્રનું નામ મલ્હાર પાટેકર છે. (તેમના એક પુત્રનું 2 વર્ષની નાની વયે અવસાન થયું હતું).
  
• શિક્ષણ: તેમણે મુંબઈની સર જે.જે. ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ અપ્લાઇડ આર્ટ્સમાંથી શિક્ષણ મેળવ્યું હતું.

નાટકથી કારકિર્દીની શરૂઆત અને સંઘર્ષના દિવસો

• 1200 રૂપિયાની નોકરી છોડી: શરૂઆતમાં નાના પાટેકરે એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સીની 1200 રૂપિયાની નોકરી છોડીને થિયેટરમાં જ કારકિર્દી બનાવવાનું નક્કી કર્યું હતું.
  
• નાટકના શો અને આવક: શરૂઆતમાં તેમને નાટકના એક શોના માત્ર 50 રૂપિયા મળતા. પ્રખ્યાત મરાઠી નાટ્યકાર અશોક સરાફને માલિશ કરી આપવા બદલ તેમને ૫ રૂપિયા મળતા હતા.
  
• ‘પુરુષ’ નાટક: તેમણે ‘હમીદા બાઈ ચી કોઠી’ અને ‘રોઝ ટેટુ’ જેવા મરાઠી નાટકોમાં કામ કર્યું. 1981 થી 1996 સુધી ચાલેલા તેમના ચર્ચિત નાટક ‘પુરુષ’ના અંદાજે 1807 શો થયા હતા, જેમાં પ્રથમ શોમાં 200 રૂપિયા અને છેલ્લા શોમાં 46 હજાર રૂપિયા મળ્યા હતા.
  
• પોલીસ માટે સ્કેચ બનાવતા: નાના પાટેકર સારા પેઇન્ટિંગ કરતા હોવાથી મુંબઈ કોમી રમખાણો દરમિયાન પોલીસ માટે આરોપીઓના સ્કેચ બનાવવાનું કામ પણ કરતા હતા.

બોલિવૂડમાં પદાર્પણ અને અનોખી ઓળખ

• ડેબ્યૂ: તેમણે 1978માં ફિલ્મ ‘ગમન’ થી પોતાની ફિલ્મી સફરની શરૂઆત કરી હતી.
  
• ‘આજ કી આવાઝ’ નો કિસ્સો: સ્મિતા પાટીલના કહેવાથી રવિ ચોપરાની ફિલ્મ ‘આજ કી આવાઝ’ (1984) માં કામ કરવા ગયા ત્યારે રેપિસ્ટનો રોલ ઓફર થતાં તેઓ ગુસ્સે થઈને ઓફિસ બહાર નીકળી ગયા હતા. પાછળથી સ્મિતા પાટીલના કહેવાથી તેમને બીજો રોલ મળ્યો. નાના પાટેકરે આ ફિલ્મમાં પોતાનો રોલ અને એન્ટ્રી સીન જાતે જ લખ્યો હતો.

એવોર્ડ્સ અને સિદ્ધિઓ

• નાના પાટેકરને તેમની શાનદાર અદાકારી માટે કારકિર્દીમાં 3 નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને ભારત સરકાર તરફથી પદ્મશ્રી એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયો હતો:
  
• પરિંદા (1989/1990): વિલન ‘અન્ના’ ના પાત્ર માટે શ્રેષ્ઠ સપોર્ટિંગ એક્ટરનો નેશનલ એવોર્ડ.
  
• ક્રાંતિવીર (1994/1995): શ્રેષ્ઠ એક્ટરનો નેશનલ એવોર્ડ.
  
• અગ્નિસાક્ષી (1996/1997): શ્રેષ્ઠ સપોર્ટિંગ એક્ટરનો નેશનલ એવોર્ડ.
  
• પદ્મશ્રી (2013): ભારતીય સિનેમામાં અતુલ્ચ યોગદાન બદલ 2013માં પદ્મશ્રીથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા.
  
• દિગ્દર્શન: 1991માં ફિલ્મ ‘પ્રહાર: ધ ફાઇનલ અટેક’ થી દિગ્દર્શક તરીકે સફળ શરૂઆત કરી.

દેશપ્રેમ અને સેના પ્રત્યેનો આદર

• આર્મી ટ્રેનિંગ: ફિલ્મ ‘પ્રહાર’ ની તૈયારી દરમિયાન તેમણે મરાઠા લાઇટ ઇન્ફન્ટ્રી સાથે કઠોર સૈન્ય તાલીમ લીધી હતી.
  
• કારગિલ યુદ્ધ (1999): કારગિલ યુદ્ધ દરમિયાન તેઓ બે અઠવાડિયાથી વધુ સમય સૈનિકો સાથે રહ્યા હતા, અલગ-અલગ પોઇન્ટ્સ પર જઈ મનોબળ વધાર્યું હતું અને ક્વિક રિએક્શન ટીમનો ભાગ રહ્યા હતા.
  “દેશ દરેક વ્યક્તિ માટે સૌથી પહેલો હોવો જોઈએ અને દેશના સાચા હીરો માત્ર સરહદ પરના જવાનો જ છે” તેવું તેમનું દ્રઢ માનવું હતું.

કોમેડી આઇકોન: ‘ઉદય શેટ્ટી’

વર્ષ 2007માં આવેલી ફિલ્મ ‘વેલકમ’ માં ગંગસ્ટર ‘ઉદય શેટ્ટી’ ના પાત્રે કોમેડી ક્ષેત્રે ધૂમ મચાવી દીધી હતી. તેમનો આ સંવાદ “કંટ્રોલ ઉદય… કંટ્રોલ!” આજે પણ સોશિયલ મીડિયા પર અત્યંત લોકપ્રિય છે.

નાના પાટેકરની જાણીતી ફિલ્મો

• ગમન – 1978
  
• આજ કી આવાઝ – 1984
  
• પરિંદા – 1989
  
• પ્રહાર: ધ ફાઇનલ અટેક – 1991
  
• તિરંગા – 1993
  
• ક્રાંતિવીર – 1994
  
• અગ્નિસાક્ષી – 1996
  
• ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ – 1996
  
• વજૂદ – 1998
  
• અબ તક છપ્પન – 2004
  
• અપહરણ – 2005
  
• ટેક્સી નંબર 9211 – 2006
  
• વેલકમ – 2007
  
• રાજનીતિ – 2010
  
• વેલકમ બેક – 2015
  
• નટસમ્રાટ (મરાઠી) – 2016

નાના પાટેકર માત્ર એક કુશળ અભિનેતા જ નહોતા, પરંતુ વાસ્તવિક જીવનમાં પણ એક મક્કમ, સંવેદનશીલ અને દેશપ્રેમી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા માનવી હતા. રંગમંચના ૫૦ રૂપિયાના શોથી શરૂ કરીને બોલિવૂડમાં ક્રાંતિ લાવવા સુધીની તેમની સફર આવનારી અનેક પેઢીઓ માટે પ્રેરણાસ્રોત બની રહેશે. પડદા પરની તેમની તીક્ષ્ણ સંવાદ શૈલી, “કંટ્રોલ ઉદય” જેવા હાસ્ય સભર ડાયલોગ્સ અને ‘ક્રાંતિવીર’ જેવી ફિલ્મોના ક્રાંતિકારી વિચારો હંમેશા ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં અમર રહેશે. નાના પાટેકર ભલે આજે આપણી વચ્ચે નથી રહ્યા, પરંતુ તેમની અવિસ્મરણીય કલાના રૂપમાં તેઓ કરોડો ચાહકોના દિલમાં કાયમ જીવંત રહેશે. કલા જગત અને ભારતીય કલાપ્રેમીઓ તરફથી તેમને ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ!