ચોમાસાની ઋતુની શરૂઆત થતાં જ કુદરતના અનેક રહસ્યો જમીનમાંથી બહાર આવતા હોય છે. તાજેતરમાં સૌરાષ્ટ્રના અમરેલી જિલ્લાના ખાંભા અને સાવરકુંડલા વિસ્તારમાં આવેલ મિતીયાળા, નાનુડી અને ભાડ જેવા ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં હજારોની સંખ્યામાં એક અજીબોગરીબ જીવ રસ્તાઓ, ઘરોની દીવાલો અને દુકાનો પર ફરી વળેલો જોવા મળ્યો છે. કાનખજૂરા કે ઈયળ જેવો દેખાતો આ જીવ વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં મિલીપીડ તરીકે ઓળખાય છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં આ જીવો બહાર આવતા ગ્રામજનોમાં કૌતુક સાથે ભયનો માહોલ સર્જાયો છે.
અમરેલી જિલ્લાના ગીર બોર્ડર નજીકના ગામડાઓમાં અચાનક જ હજારો મિલીપીડ ડુંગરાળ અને વગડાઉ જમીનમાંથી બહાર નીકળી આવ્યા હતા. ઘરોના આંગણા, દીવાલો અને વાહનોની આસપાસ આ જીવોનો ખડકલો થઈ ગયો હતો. રસ્તાઓ પરથી પસાર થતાં વાહનો નીચે કચડાવાથી હજારોની સંખ્યામાં આ જીવો મૃત્યુ પામ્યા હતા, જેના કારણે રસ્તા પર તીવ્ર દુર્ગંધ પણ ફેલાઈ હતી.
મિલીપીડ વિશે મહત્ત્વની માહિતી
- કેટલું જૂનું છે?: આ જીવ પૃથ્વી પર સૃષ્ટિની રચનાના સમયથી, એટલે કે લગભગ 40 કરોડ વર્ષ જૂનો હોવાનું માનવામાં આવે છે. તે પૃથ્વી પરના સૌથી પ્રાચીન જમીન પર રહેતા જીવોમાંથી એક છે.
- શારીરિક રચના: તેના નળાકાર શરીરના દરેક ભાગ (સેગમેન્ટ) પર બે જોડી (4) પગ હોય છે.
- ક્યાં રહે છે?: તે ભેજવાળી જગ્યાઓ, ડુંગરાળ જમીન, સુકા પાંદડા નીચે, કચરામાં અને બગીચાની જમીનમાં વસવાટ કરે છે.
- આક્રમકતા અને કરડવું: આ જીવ સાવ શાંત અને અહિંસક હોય છે. તે કરડતો નથી કે ડંખ મારતો નથી.
- બચાવની રીત: સ્વ-રક્ષણ માટે પોતાના શરીરમાંથી તીવ્ર ગંધ વાળું રસાયણ છોડે છે, જેનાથી પક્ષીઓ કે અન્ય પ્રાણીઓ તેને ખાતા નથી.
ચોમાસામાં અચાનક આટલી મોટી સંખ્યામાં બહાર આવવાનું કારણ
ચોમાસામાં જ્યારે સતત કે ભારે વરસાદ પડે છે, ત્યારે જમીનની અંદર રહેલા દરો અને તિરાડો પાણીથી ભરાઈ જાય છે. આ કારણે જીવોને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે છે, અને બચાવ માટે તેઓ હજારોની સંખ્યામાં એકસાથે જમીનમાંથી બહાર નીકળી આવે છે.
મિલીપીડ અને કાનખજૂરા વચ્ચેનો તફાવત
- લોકો અજ્ઞાનતાના કારણે તેને ઝેરી કાનખજૂરો સમજી બેસે છે, પરંતુ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે:
- મિલીપીડ: શાકાહારી છે, ધીમે ચાલે છે, શરીરના દરેક ભાગમાં 2 જોડી પગ હોય છે અને તે કરડતો નથી.
- કાનખજૂરો (Centipede): માંસાહારી અને આક્રમક હોય છે, ઝડપથી દોડે છે, શરીરના દરેક ભાગમાં 1 જોડી પગ હોય છે અને તે કરડે તો ઝેર ચડે છે.
શું નુકસાન કરે? (માનવ સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણ)
- માનવ સ્વાસ્થ્ય: આ જીવથી કોઈ મોટું જોખમ નથી. પરંતુ જો તેના શરીર પરથી નીકળતા રસાયણના સીધા સંપર્કમાં અવાય, તો આંખમાં બળતરા કે ચામડી પર સહેજ એલર્જી અથવા લાલાશ થઈ શકે છે.
- પર્યાવરણીય મહત્વ : આ જીવ પાક કે ઘરમાં કોઈ નુકસાન પહોંચાડતો નથી. વાસ્તવમાં તે ખેતી માટે ખૂબ ઉપયોગી છે. તે જમીનમાં રહેલા નકામા કચરા અને સુકા પાંદડાઓને ખાઈને તેને કુદરતી ખાતરમાં ફેરવે છે, જેથી જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે.
જો સ્પર્શ થઈ જાય તો પ્રાથમિક સારવાર
જો ભૂલથી આ જીવ હાથ પર ચડી જાય કે તેનું રસાયણ ચામડી પર લાગે, તો ગભરાયા વગર તરત જ સાબુ અને પાણીથી હાથ ધોઈ લેવા. હાથ ધોયા વગર આંખો કે મોંને અડવું નહીં.
ઘરમાં આવે તો શું ઉપાય કરવા?
- ભેજ દૂર કરવો: ઘરમાં અને આસપાસ પાણી જમા થવા દેવું નહીં, કારણ કે ભેજથી આ જીવો આકર્ષાય છે.
- જંતુનાશક પાવડર/ફિનાઈલ: ઘરના મુખ્ય દરવાજા, ઉંબરા અને દીવાલોના ખૂણા પર ફિનાઈલ લગાડવું અથવા ચૂનો/જંતુનાશક પાવડર છાંટવો.
- સાફ કરીને બહાર ફેંકવો: કરડતો ન હોવાથી તેને મારવાને બદલે ઝાડુ કે સુપડી વડે એકઠા કરી ઘરથી દૂર ખુલ્લામાં છોડી દેવો.
અમરેલી વિસ્તારમાં જોવા મળેલા મિલીપીડ દેખાવમાં ડરાવના અને સંખ્યામાં વધુ હોવાથી ભયાનક લાગે તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ તે પર્યાવરણનો મિત્ર અને સંપૂર્ણપણે નિર્દોષ જીવ છે. ચોમાસાના દિવસોમાં ઘરમાં સામાન્ય સ્વચ્છતા અને સાવચેતી રાખવાથી આ જીવથી સરળતાથી રાહત મેળવી શકાય છે.
(અસ્વીકરણ: આ લેખમાં આપવામાં આવેલી માહિતી સામાન્ય ઘરગથ્થુ સફાઈના ઉપાયો અને જાહેરમાં ઉપલબ્ધ જાણકારી પર આધારિત છે.ચોક્કસ પરિણામો માટે કે કોઈપણ નુકસાન, માટે ખબર ગુજરાત જવાબદાર રહેશે નહીં.)
