દિવાળીના પર્વમાં દીપ પ્રગટાવવાની પરંપરા આજે પણ એટલી જ જીવંત છે. સમયની સાથે ઘરોની સજાવટની રીતો બદલાઈ છે, ઇલેક્ટ્રિક લાઇટ્સ અને આધુનિક દીવડાંનું ચલણ વધ્યું છે, પરંતુ માટીનાં પરંપરાગત કોડિયાંનું મહત્ત્વ આજે પણ અકબંધ છે. દિવાળીના પર્વને ધ્યાનમાં રાખીને માટીનાં કોડિયાંની માંગમાં વધારો જોવા મળી રહ્યો છે, ત્યારે આ પરંપરાગત કળા સાથે ત્રણ પેઢીથી જોડાયેલા કલાકાર ઇડરિયા રાહુલ પ્રવીણભાઈ માટીનાં વાસણો અને કોડિયાં તૈયાર કરવાની કામગીરીમાં વ્યસ્ત છે. તેમના હાથની કળાથી તૈયાર થતાં કોડિયાં માત્ર સ્થાનિક બજાર સુધી સીમિત નથી, પરંતુ અયોધ્યા, હરિદ્વાર, દ્વારકા અને જૂનાગઢ જેવાં ધાર્મિક સ્થળો સહિત દેશ-વિદેશમાં પણ પહોંચે છે.
માટીનાં કોડિયાં તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા દેખાય એટલી સરળ નથી. તેની પાછળ યોગ્ય માટીની પસંદગીથી માંડીને તેને તૈયાર કરવા અને ચાકડા પર આકાર આપવાની કુશળતા તથા મહેનત જોડાયેલી છે. રાહુલ પ્રવીણભાઈના જણાવ્યા અનુસાર, માટીકામ માટે બે પ્રકારની માટીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ધોરી માટી વિભાપરથી લાવવામાં આવે છે, જ્યારે ભૂરી માટી નજીકની ધૂંવાવ નદીમાંથી મેળવવામાં આવે છે. બંને પ્રકારની માટીનું યોગ્ય મિશ્રણ કરીને કોડિયાં બનાવવા માટેની માટી તૈયાર કરવામાં આવે છે.
સૌપ્રથમ માટીને પાણીમાં પલાળવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેને ગાળીને કાંકરા સહિતની અશુદ્ધિઓ અલગ કરવામાં આવે છે. ત્યાર પછી માટીને પીસીને તેનો પિંડો બનાવવામાં આવે છે. આ પિંડાને ચાકડા પર મૂકીને કુશળતાપૂર્વક કોડિયાંનો આકાર આપવામાં આવે છે. આકાર તૈયાર થયા બાદ તેના પર રંગકામ કરવામાં આવે છે અને અંતે તેને પકવવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સમય, ધીરજ અને અનુભવની વિશેષ ભૂમિકા રહે છે.
View this post on Instagram
દિવાળીના તહેવાર દરમિયાન માટીનાં કોડિયાંની માંગને પહોંચી વળવા માટે કલાકારો સતત મહેનત કરે છે. દરરોજ આશરે 250થી 300 જેટલાં કોડિયાં તૈયાર કરે છે. કોડિયાં તૈયાર થયા બાદ તેને પકવવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં આશરે ત્રણથી ચાર દિવસનો સમય લાગી શકે છે. માટીને યોગ્ય આકાર આપવાથી માંડીને તૈયાર કોડિયું બજારમાં મોકલવા યોગ્ય બને ત્યાં સુધીના દરેક તબક્કામાં કાળજી રાખવી પડે છે.
માટીનાં કોડિયાંના ભાવ તેના કદ અને પ્રકાર પ્રમાણે અલગ-અલગ હોય છે. જથ્થાબંધ બજારમાં નાના કોડિયાંનો ભાવ આશરે બે રૂપિયાથી શરૂ થાય છે, જ્યારે મોટા અને વિશેષ પ્રકારનાં કોડિયાંના ભાવ 15થી 40 રૂપિયા સુધી હોય છે. દિવાળીના પર્વમાં ઘરો, મંદિરો અને ધાર્મિક સ્થળોએ દીપ પ્રગટાવવાની પરંપરાને કારણે આ કોડિયાંની માંગ જળવાઈ રહે છે.
આ કલાકાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતાં માટીનાં કોડિયાંની વિશેષતા એ છે કે તેનો પુરવઠો માત્ર જામનગર કે આસપાસના વિસ્તારો પૂરતો મર્યાદિત નથી. અયોધ્યા, હરિદ્વાર, દ્વારકા અને જૂનાગઢ જેવાં ધાર્મિક સ્થળો સહિત દેશનાં વિવિધ વિસ્તારોમાં કોડિયાં મોકલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત વિદેશમાં પણ તેનો સપ્લાય કરવામાં આવે છે. આ રીતે પરંપરાગત માટીકામની કળા સ્થાનિક સ્તરથી આગળ વધીને વ્યાપક બજાર સુધી પહોંચી રહી છે.
આજના આધુનિક યુગમાં ઘરોને રોશનીથી શણગારવા માટે અનેક વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે, છતાં દિવાળીના પર્વે માટીના કોડિયાં પ્રગટાવવાની પરંપરાનું આગવું સ્થાન છે. માટીના દીવડાં સાથે ધાર્મિક આસ્થા, સંસ્કૃતિ અને પરંપરાની લાગણી જોડાયેલી છે. ત્રણ પેઢીથી માટીનાં વાસણો બનાવવાની કળા સાથે સંકળાયેલા રાહુલ પ્રવીણભાઈ જેવા કલાકારો પોતાની કુશળતા અને મહેનતથી આ પરંપરાને આગળ ધપાવી રહ્યા છે.
દિવાળીના પર્વે પ્રગટતું દરેક માટીનું કોડિયું માત્ર પ્રકાશનું પ્રતીક નથી, પરંતુ પેઢી દર પેઢી જળવાઈ રહેલી કળા, કલાકારની મહેનત અને આપણી પરંપરાગત સંસ્કૃતિનું પણ પ્રતીક છે. આધુનિકતાની વચ્ચે માટીનાં કોડિયાંની યથાવત્ માંગ આ કળાની પ્રાસંગિકતા અને લોકોના તેની સાથે જોડાયેલા ભાવનાત્મક સંબંધને ઉજાગર કરે છે.
