કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે જાહેરાત કરી હતી કે 2026 દરમિયાન સુધારાઓ હાથ ધરવાના ભારતીય રેલવેના સંકલ્પને અનુરૂપ પાંચ નવા સુધારાઓ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. આ નવા સુધારાઓની મંજૂરી સાથે, વર્ષ 2026 માટે સુધારાઓની કુલ સંખ્યા નવ સુધી પહોંચી ગઈ છે.
અશ્વિની વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે ચાલી રહેલી “રિફોર્મ એક્સપ્રેસ” પહેલ હેઠળ ચાર સુધારા અગાઉ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા અને પાંચ નવા સુધારા રજૂ કરવામાં આવી રહ્યા છે. પાંચ નવા સુધારાઓમાંથી બે કાર્ગો સાથે, એક બાંધકામ સાથે અને બે મુસાફરોની સુવિધા સાથે સંબંધિત છે.
મીઠાના પરિવહનમાં સુધારો
મીઠાના પરિવહન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા પાંચમા નંબરના સુધારા વિશે બોલતા શ્રી વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે ભારત વિશ્વમાં મીઠાના સૌથી મોટા ઉત્પાદકો અને નિકાસકારોમાંનું એક છે. ત્રણ મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો તમિલનાડુ, ગુજરાત અને રાજસ્થાન છે. ભારતમાં વાર્ષિક આશરે 35 મિલિયન ટન મીઠાનું ઉત્પાદન થાય છે તેમાંથી લગભગ 9.2 મિલિયન ટન વાર્ષિક રેલવે દ્વારા વહન કરવામાં આવે છે, જે નોંધપાત્ર બિનઉપયોગી તક દર્શાવે છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે મીઠાના પરિવહનમાં રેલવેનો મોડલ શેર વપરાશ મુજબ બદલાય છે –
ઔદ્યોગિક મીઠા માટે આશરે 25 ટકા
માનવ વપરાશ માટેના મીઠા માટે લગભગ 65 ટકા
તેમણે ઉમેર્યું હતું કે રેલ-આધારિત તમામ મીઠાના ટ્રાફિકનો 62 ટકા હિસ્સો 1,000 થી 2,500 કિલોમીટરના અંતરને આવરી લે છે, જે તેને રેલ ગતિવિધિ માટે અનુકૂળ બનાવે છે.
તેમણે કહ્યું કે પડકારોને સમજવા માટે મીઠાના ઉત્પાદકો અને પરિવહનકારો સાથે વિગતવાર પરામર્શ કરવામાં આવ્યો હતો. અભ્યાસમાં અયોગ્ય વેગન ડિઝાઇન, મીઠાને કારણે વેગનનો કાટ, તારપોલીન કવર હોવા છતાં ખુલ્લા વેગનમાં પાણીનો ભરાવો અને હેન્ડલિંગના બહુવિધ તબક્કાઓ જેવી મુખ્ય સમસ્યાઓ ઓળખવામાં આવી હતી જે ઉચ્ચ ખર્ચ અને નુકસાન તરફ દોરી જાય છે.
આ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે, સ્ટેનલેસ સ્ટીલ, ટોપ-લોડિંગ અને સાઈડ-ડિસ્ચાર્જ કન્ટેનર સિસ્ટમ હવે સફળતાપૂર્વક વિકસાવવામાં આવી છે. કન્ટેનર કાટ રોકવા માટે સ્ટેનલેસ સ્ટીલનું બનેલું છે, અને ટોપ-લોડિંગ ફ્લેપ્સ અને હાઇડ્રોલિક સાઇડ-ડિસ્ચાર્જ મિકેનિઝમથી સજ્જ છે, જે ગંતવ્ય સ્થાને ટ્રકોમાં સરળતાથી અનલોડિંગ કરવાની મંજૂરી આપે છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ સમજાવ્યું કે સીધા લોડિંગ માટે મીઠાના ઉત્પાદન સ્થળો પર કન્ટેનર મૂકી શકાય છે. આ કન્ટેનર પછી ઉપાડી શકાય છે અને કન્ટેનર ટ્રેનો પર લોડ કરી શકાય છે. ગંતવ્ય સ્થાને, કન્ટેનરને અનલોડ કરી શકાય છે અને વેરહાઉસ અથવા ગોદામો પર મૂકી શકાય છે, જેમાં જરૂરિયાત મુજબ અનલોડિંગ કરવામાં આવે છે. તેમણે કહ્યું કે આ સિસ્ટમ વધુ લવચીકતા પૂરી પાડે છે, સીમલેસ મલ્ટિમોડલ હિલચાલને ટેકો આપે છે, હેન્ડલિંગ નુકસાન ઘટાડે છે અને ઉદ્યોગ દ્વારા તેને આવકારવામાં આવી છે.
ઓટોમોબાઈલ પરિવહનમાં સુધારો
ભારતીય ઓટોમોબાઈલ માર્કેટ વાર્ષિક આશરે 31 મિલિયન યુનિટનું ઉત્પાદન કરે છે, જેમાંથી પેસેન્જર વાહનોનો હિસ્સો લગભગ 5 મિલિયન યુનિટ છે. પેસેન્જર વાહનોના પરિવહનમાં રેલ સહ-કાર્યક્ષમતા (rail co-efficient) લગભગ 24 ટકા છે, જે સૂચવે છે કે ઓટોમોબાઈલ હિલચાલનો મોટો હિસ્સો હજુ પણ રોડ દ્વારા થાય છે.
તેમણે કહ્યું કે ઉદ્યોગના પ્રતિસાદમાં મુખ્ય ડિઝાઇન અને ઓપરેશનલ અવરોધો પ્રકાશિત થયા છે. રેલવે દ્વારા સેવા આપતા મુખ્ય ઓટોમોબાઈલ ઉત્પાદન કેન્દ્રોમાં ગુજરાતમાં મહેસાણા; મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકમાં ચિંચવડ અને બિદાદી; આંધ્રપ્રદેશમાં પેનુકોંડા; તમિલનાડુમાં મેલપક્કમ અને વાલાજાબાદ; અને ગુરુગ્રામ, હરિયાણામાં ફરુખનગરનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે અગાઉની પહેલોમાં હાલના પેસેન્જર કોચને ઓટોમોબાઈલ કેરિયર વેગનમાં રૂપાંતરિત કરવા અને નવા ઉકેલો રજૂ કરવાનો સમાવેશ થતો હતો. જો કે, વધુ પરામર્શમાં બહાર આવ્યું છે કે પ્રાથમિક સમસ્યા ઓટોમોબાઈલ કેરિયર વેગનની ડિઝાઇનમાં રહેલી છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે હાલની વેગન ડિઝાઇન કાં તો સિંગલ-સ્ટેક અથવા ડબલ-સ્ટેક કન્ફિગરેશન માટે અનુકૂળ હતી, જે લવચીકતાને મર્યાદિત કરતી હતી. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે ટનલ અને પુલોને કારણે ઘણા રૂટ પર પ્રતિબંધોનો સામનો કરવો પડે છે, જ્યાં શેડ્યૂલ ઓફ ડાયમેન્શન (SOD) અવરોધો અમુક પ્રકારના વેગનની અવરજવરને અટકાવે છે. આના ઉકેલ માટે, વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે રેલવેએ ઉદ્યોગને લવચીકતા આપતા વિશેષ વેગન ડિઝાઇનની મંજૂરી આપતો સુધારો રજૂ કર્યો છે. ઉત્પાદકો હવે ઉચ્ચ ક્ષમતા સાથે ચોક્કસ ઓરિજિન-ડેસ્ટિનેશન રૂટના આધારે વેગન ડિઝાઇન કરી શકે છે.
અગાઉના બલ્ક સિમેન્ટ પોલિસી સુધારાની અસરનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે અમલમાં મુકાયેલા ફેરફારોને કારણે લોડિંગમાં તાત્કાલિક વધારો થયો છે – રેલ દ્વારા પરિવહન કરવામાં આવતા બલ્ક સિમેન્ટનું ટનેજ સપ્ટેમ્બર 2025 માં અંદાજે 37,000 ટનથી વધીને જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં લગભગ 95,000 ટન થઈ ગયું છે. તેમણે સમાન અપેક્ષા વ્યક્ત કરી હતી કે મીઠા અને ઓટોમોબાઈલ પરિવહનના સુધારા તે ક્ષેત્રોમાં રેલ નૂર હિસ્સામાં નોંધપાત્ર સુધારો કરશે.
બાંધકામની ગુણવત્તામાં સુધારો
અશ્વિની વૈષ્ણવે જણાવ્યું હતું કે આગામી સુધારો રેલવે પ્રોજેક્ટ્સમાં બાંધકામની ગુણવત્તા સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં સાત મુખ્ય ફેરફારો રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ કહ્યું કે,
પ્રથમ ફેરફાર પાત્રતાના માપદંડ (eligibility criteria) સાથે સંબંધિત છે. સિંગલ પ્રોજેક્ટ દ્વારા કોન્ટ્રાક્ટરની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટેની મર્યાદા પ્રોજેક્ટ મૂલ્યના 35 ટકાથી વધારીને 50 ટકા કરવામાં આવી છે. આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે મોટા પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવવાની સાબિત ક્ષમતા ધરાવતી કંપનીઓ જ સમાન કામો માટે બોલી લગાવી શકે છે. વધુમાં, ઓછામાં ઓછો 20 ટકા અગાઉનો અનુભવ રેલવે સંબંધિત કામમાં હોવો જોઈએ, તે સ્વીકારીને કે હાઈવે, બંદરો અને એરપોર્ટ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં અલગ અલગ જટિલતાઓ હોય છે. રેલવેના કામોમાં, જટિલતાના સ્તરો વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં સિગ્નલિંગ સૌથી જટિલ છે, ત્યારબાદ ઓવરહેડ ઇલેક્ટ્રિકલ અને ટ્રેક કામો આવે છે અને તે મુજબ સંબંધિત અનુભવની જરૂર પડશે.
બીજો ફેરફાર પ્રોજેક્ટ મૂલ્યના 2 ટકા પર બિડ સિક્યોરિટી નક્કી કરે છે. આનો ઉદ્દેશ્ય બિનજરૂરી (frivolous) બિડ્સને નિરુત્સાહિત કરવાનો અને ટેન્ડરિંગ પ્રક્રિયામાં માત્ર ગંભીર સહભાગીઓ પ્રવેશે તેની ખાતરી કરવાનો છે.
ત્રીજો ફેરફાર ₹ 10 કરોડથી ઉપરના તમામ પ્રોજેક્ટ્સ માટે બિડ ક્ષમતાનું ફરજિયાત મૂલ્યાંકન રજૂ કરે છે, જ્યારે
ચોથો ફેરફાર ભ્રષ્ટ, છેતરપિંડી અને સ્પર્ધા વિરોધી પ્રથાઓ પર પ્રતિબંધ મૂકતી કડક શિક્ષાત્મક જોગવાઈઓ લાગુ કરે છે.
પાંચમો ફેરફાર કોઈપણ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરતા પહેલા વિગતવાર કાર્ય યોજના (detailed work plan) ફરજિયાત બનાવે છે, જે બહેતર દેખરેખને સક્ષમ કરે છે અને સમયસર અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરે છે.
🚆 5th Railway Reform in 2026
➡️ Reform in Salt Transportation✅ Specially designed containers | Mechanised loading & unloading | Top loading and side discharge for seamless flow pic.twitter.com/CIqMsVETON
— Ashwini Vaishnaw (@AshwiniVaishnaw) March 24, 2026
છઠ્ઠો ફેરફાર પરવાનગીપાત્ર સબ-કોન્ટ્રાક્ટિંગ મર્યાદાને 70 ટકાથી ઘટાડીને 40 ટકા કરે છે. કોન્ટ્રાક્ટરોએ હવે ઓછામાં ઓછું 60 ટકા કામ સીધું પોતાની દેખરેખ હેઠળ કરવું પડશે, જે જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરશે અને બિડ મેળવ્યા પછી કોન્ટ્રાક્ટ પાસ કરવાની પ્રથા ઘટાડશે.
🚆 6th Railway Reform in 2026
➡️ Reform in Automobile Transportation✅ Freedom to the auto industry | Design of specialized auto-carrier wagons
✅ Deployment of new wagons pic.twitter.com/NdhYeBToWd— Ashwini Vaishnaw (@AshwiniVaishnaw) March 24, 2026
સાતમો ફેરફાર પ્રિડેટરી બિડિંગ (predatory bidding) ને સંબોધિત કરે છે. તેમણે કહ્યું કે જો કોઈ બિડ અંદાજિત પ્રોજેક્ટ ખર્ચ કરતા 5 ટકાથી વધુ ઓછી હોય, તો બિડરે વધારાની 5 ટકા પર્ફોર્મન્સ ગેરંટી આપવી પડશે. આનો ઉદ્દેશ્ય અવાસ્તવિક બિડ્સને નિરુત્સાહિત કરવાનો છે જે પાછળથી વિવાદો, લવાદ અને પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ તરફ દોરી જાય છે.
આ ફેરફારો સામૂહિક રીતે કડક નૈતિક અને શિક્ષાત્મક પગલાં દ્વારા પારદર્શિતા અને અખંડિતતા વધારીને, કડક પાત્રતા ધોરણો અને ઘટાડેલા સબ-કોન્ટ્રાક્ટિંગ દ્વારા ગુણવત્તા ખાતરી સુનિશ્ચિત કરીને અને નિશ્ચિત બિડ સિક્યોરિટી, બિડ ક્ષમતા મૂલ્યાંકન અને વધારાની પર્ફોર્મન્સ ગેરંટી જેવી પદ્ધતિઓ સાથે સમયસર ડિલિવરી પ્રોત્સાહન આપીને રેલવે પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ માળખાને મજબૂત બનાવે છે. એકસાથે, આ પગલાં વધુ જવાબદાર, કાર્યક્ષમ અને મજબૂત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ સિસ્ટમ બનાવવાનો ઉદ્દેશ્ય ધરાવે છે.
ટિકિટ રદ અને રિફંડ
કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે આઠમા નંબરનો સુધારો મુસાફરોની સુવિધા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં ટિકિટિંગ સિસ્ટમના દુરુપયોગને રોકવા અને વાસ્તવિક મુસાફરો માટે પ્રવેશ સુધારવાના પગલાં છે.
તેમણે કહ્યું કે ટિકિટના કાળાબજાર અને તત્કાલ સિસ્ટમનો દુરુપયોગ એ મોટી ચિંતાનો વિષય હતો. આના ઉકેલ માટે, રેલવેએ બોટ્સ (bots) અને છેતરપિંડી કરનારા સોફ્ટવેરને શોધવા માટે ટેકનોલોજી રજૂ કરી. વધુ ટેકનોલોજીકલ હસ્તક્ષેપોએ તત્કાલ વિન્ડો ખુલ્યા પછી તરત જ ટિકિટ બુક કરવાની એજન્ટો અને દલાલોની ક્ષમતામાં ઘટાડો કર્યો, સાથે સાથે આધાર-આધારિત OTP વેરિફિકેશન પણ રજૂ કર્યું. વિગતવાર ડેટા વિશ્લેષણ દ્વારા IRCTC સિસ્ટમમાંથી લગભગ 3 કરોડ નકલી એકાઉન્ટ્સની ઓળખ કરવામાં આવી અને તેને દૂર કરવામાં આવ્યા, જેના પરિણામે ટિકિટની ઉપલબ્ધતામાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો.
આને સંબોધિત કરવા માટે, ટ્રેન ઉપડવાના 48, 12 અને 4 કલાક પહેલાના અગાઉના કેન્સલેશન ટાઇમ વિન્ડોને સુધારીને 72, 24 અને 8 કલાક કરવામાં આવ્યા છે, જે રિઝર્વેશન ચાર્ટની અગાઉથી તૈયારી સાથે સંરેખિત છે જે હવે 4 કલાકને બદલે ટ્રેન ઉપડવાના 9-18 કલાક પહેલા તૈયાર થાય છે. આ મુસાફરો પાસેથી કોઈ વધારાના ખર્ચ વિના કરવામાં આવશે. એડવાન્સ રિઝર્વેશન ચાર્ટ અનિશ્ચિતતા ઘટાડીને, વેઇટલિસ્ટ ધરાવતા મુસાફરો માટે વધુ સારું આયોજન સક્ષમ કરીને અને દૂરના સ્થળોના મુસાફરોને ટેકો આપીને મુસાફરોની સુવિધામાં સુધારો કરે છે. વહેલું ચાર્ટિંગ વૈકલ્પિક મુસાફરી વ્યવસ્થા કરવાની મંજૂરી આપે છે, ખાલી બર્થના ઉપયોગને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે અને પારદર્શિતા વધારે છે. આ ફેરફારોનો ઉદ્દેશ્ય છેલ્લી ઘડીના સટ્ટાકીય બુકિંગ માટેના પ્રોત્સાહનોને દૂર કરવાનો અને વાસ્તવિક મુસાફરોને ટિકિટ ઉપલબ્ધ થાય તેની ખાતરી કરવાનો છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ એમ પણ જાહેર કર્યું કે ટૂંક સમયમાં કાઉન્ટર ટિકિટ હવે દેશભરના કોઈપણ રેલવે સ્ટેશન પરથી રદ કરી શકાશે, જે માત્ર ઓરિજિનેટીંગ સ્ટેશન પર જ કેન્સલેશનના અગાઉના પ્રતિબંધને દૂર કરશે. તેમણે કહ્યું કે ઈ-ટિકિટ માટે ટિકિટ ડિપોઝિટ રિસીપ્ટ (TDR) ફાઈલ કરવાની જરૂરિયાત દૂર કરવામાં આવી છે, અને હવે કેન્સલેશન પર રિફંડ આપમેળે પ્રોસેસ કરવામાં આવશે. અન્ય એક પેસેન્જર પગલામાં, મુસાફરો હવે ટ્રેન ઉપડવાના 30 મિનિટ પહેલા સુધી તેમની મુસાફરીનો ક્લાસ અપગ્રેડ કરી શકે છે, જ્યારે અગાઉ ફેરફારો ચાર્ટ તૈયારી પહેલા સુધી મર્યાદિત હતા.
તેમણે કહ્યું કે આ સુધારાઓથી પારદર્શિતામાં વધુ સુધારો થવાની, દુરુપયોગ ઘટવાની અને રેલવે ટિકિટિંગમાં મુસાફરોના અનુભવમાં વધારો થવાની અપેક્ષા છે.
ટ્રેન બોર્ડિંગ પોઈન્ટમાં ફેરફાર
કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે નવમા નંબરનો સુધારો મુસાફરોને ટ્રેન તેના પ્રારંભિક સ્ટેશનથી ઉપડવાની 30 મિનિટ પહેલા સુધી ડિજિટલી તેમનું બોર્ડિંગ સ્ટેશન બદલવા સક્ષમ બનાવે છે. તેમણે સમજાવ્યું કે અગાઉ, મુસાફરો માત્ર ચાર્ટ તૈયારી પહેલા જ બોર્ડિંગ પોઈન્ટ બદલી શકતા હતા. નવી જોગવાઈ હેઠળ, જો મુસાફર મૂળ સ્ટેશનથી બોર્ડિંગ કરી શકતા નથી, તો તેઓ આગળનું અનુકૂળ સ્ટેશન પસંદ કરી શકે છે અને તેમની કન્ફર્મ સીટ ગુમાવ્યા વિના ટ્રેનમાં ચઢી શકે છે.
અગાઉના સુધારાઓ પર અપડેટ
અગાઉના સુધારાઓમાં બહેતર ઓન-બોર્ડ સેવાઓ માટેના સુધારા, નૂર લક્ષ્યોને પહોંચી વળવા માટે વધુ સારી સુવિધાઓ સાથે ગતિ શક્તિ કાર્ગો ટર્મિનલનું વિસ્તરણ, રેલટેક પોલિસી અને પોર્ટલ અને ઝડપી, પેપરલેસ ક્લેમ નિકાલ માટે રેલવે ક્લેમ્સ ટ્રિબ્યુનલ (e-RCT) નું ડિજિટાઈઝેશન સામેલ છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ કહ્યું કે જનરલ અને અનરિઝર્વ્ડ કોચ માટે ઓન-બોર્ડ ક્લિનિંગ સેવાઓને મિશન તરીકે લેવામાં આવી છે. તમામ ઝોનલ રેલવેમાં કુલ 86 ટ્રેનોની ઓળખ કરવામાં આવી છે. એમ્પેનલમેન્ટ માટે એક્સપ્રેશન ઓફ ઈન્ટરેસ્ટ (EoI) પહેલેથી જ 5 ઝોનલ રેલવે દ્વારા ફ્લોટ કરવામાં આવ્યા છે. કાર્ગો સુધારાઓ પર, તેમણે કહ્યું કે ગતિ શક્તિ કાર્ગો ટર્મિનલ પોલિસીમાં ફેરફારો સૂચિત કરવામાં આવ્યા છે અને સુધારેલા માળખા હેઠળ નવી અરજીઓ પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવી રહી છે.
તાજેતરમાં લોન્ચ કરાયેલ રેલ ટેક પોલિસીનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે એક મહિનામાં 123 દરખાસ્તો પ્રાપ્ત થઈ છે, જેમાંથી 94 ને આગામી તબક્કા માટે શોર્ટલિસ્ટ કરવામાં આવી છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીએ અંતમાં જણાવ્યું હતું કે આ સુધારાઓનો ઉદ્દેશ્ય ઓપરેશનલ કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા, મુસાફરોની સુવિધા વધારવા અને રેલવે ક્ષેત્રમાં નવીનતાને પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.
