ઘરમાં રહેલી લોખંડની વસ્તુઓ, ખાસ કરીને કબાટ, દરવાજા કે ગ્રીલ સમય જતાં લાલ-બદામી રંગની થવા લાગે છે અને ધીમે ધીમે નબળી પડીને તૂટવા લાગે છે. આ પ્રક્રિયાને આપણે સામાન્ય ભાષામાં ‘કાટ લાગવો’ કહીએ છીએ. કાટ માત્ર વસ્તુનો દેખાવ જ નથી બગાડતો, પરંતુ લોખંડનું આયુષ્ય પણ ઘટાડી દે છે. કબાટમાંથી કાટ દૂર કરવાના ઉપાયો જાણતા પહેલાં, કાટ શા માટે લાગે છે તેનું વિજ્ઞાન સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે, જેથી આપણે ભવિષ્યમાં તેને અટકાવી શકીએ.
લોખંડ પર કાટ શા માટે લાગે છે?
- કાટ એ એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ઓક્સિડેશન (Oxidation) કહેવામાં આવે છે. કાટ મુખ્યત્વે નીચેના ત્રણ પરિબળો ભેગા થવાને કારણે લાગે છે:
- હવામાંનો ઓક્સિજન (O_2): લોખંડ જ્યારે હવામાં રહેલા ઓક્સિજનના સીધા સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાની શરૂઆત થાય છે.
- ભેજ અથવા પાણી (H_2O): ચોમાસામાં હવામાં રહેલો ભેજ, પાણીના છાંટા કે કબાટવાળા રૂમમાં રહેલી સીલ કાટ લાગવાની પ્રક્રિયાને ખૂબ જ ઝડપી બનાવે છે.
- આયર્ન ઓક્સાઇડનું નિર્માણ: જ્યારે લોખંડ, ઓક્સિજન અને ભેજ ભેગા થાય છે, ત્યારે આયર્ન ઓક્સાઇડ બને છે. આ આયર્ન ઓક્સાઇડ જ લોખંડ પર લાલ-બદામી પતરી સ્વરૂપે જમા થતો ‘કાટ’ છે.
- નોંધ: દરિયાકિનારાના વિસ્તારોમાં હવામાં ક્ષાર (મીઠું) વધારે હોવાથી ત્યાં લોખંડને ખૂબ જ ઝડપથી કાટ લાગે છે.
લોખંડના કબાટ પરથી કાટ દૂર કરવાના મુખ્ય ઉપાયો
- લીંબુ અને મીઠું: કાટવાળી જગ્યા પર મીઠું છાંટી, લીંબુનો રસ નીચોવી 2-3 કલાક રાખ્યા બાદ સ્ક્રબરથી ઘસી લેવું.
- સફેદ વિનેગર : વિનેગરમાં કપડું બોળી કાટ પર લગાવી 1-2 કલાક રહેવા દઈ સ્ટીલના સ્ક્રબરથી સાફ કરવું.
- બેકિંગ સોડાની પેસ્ટ: બેકિંગ સોડામાં થોડું પાણી ભેળવી પેસ્ટ બનાવી કાટ પર લગાવી ૧ કલાક પછી બ્રશથી ઘસી લેવું.
- કાચકાગળ : જૂના અને જાડા કાટને દૂર કરવા માટે કાચકાગળથી ઘસીને ઉપરનો કચરો સાફ કરવો.
- WD-40 કે કેમિકલ રસ્ટ રિમૂવર: જિદ્દી કાટ માટે WD-40 સ્પ્રાય કરી 15 મિનિટ બાદ કપડાથી લૂછી લેવું.
કાટ દૂર કર્યા પછી ધ્યાનમાં રાખવાની ખાસ બાબતો:
- કબાટને સંપૂર્ણ કોરો કરો: સાફ કર્યા પછી કબાટ પર પાણી કે ભેજ ન રહેવો જોઈએ.
- એન્ટિ-રસ્ટ પ્રાઈમર અને પેઈન્ટ: કાટ સાફ કર્યા પછી જો કબાટનો રંગ નીકળી ગયો હોય, તો તેના પર પહેલા એન્ટિ-રસ્ટ પ્રાઈમર અને પછી એનામલ પેઈન્ટ લગાવી દો. આનાથી કબાટમાં ભવિષ્યમાં કાટ નહીં લાગે.
- તેલ કે વેસેલિન લગાવો: જો પેઈન્ટ ન કરવો હોય, તો સાફ કરેલી જગ્યા પર હળવું નાળિયેર તેલ કે વેસેલિન લગાવી દેવું જેથી ભેજ સામે રક્ષણ મળે.
‘ઈલાજ કરતાં અટકાવ વધુ સારો’ એ કહેવત લોખંડની વસ્તુઓને પણ એટલી જ લાગુ પડે છે. કબાટ પરથી કાટ સાફ કરવો જેટલો જરૂરી છે, એટલું જ તેને ભેજથી બચાવવું પણ મહત્વનું છે. જો તમે નિયમિતપણે કબાટની સફાઈ કરશો અને તેને કોરો રાખશો, તો કાટ લાગવાની નોબત જ નહીં આવે. થોડી કાળજી અને આ ઘરેલું ઉપાયો તમારા કબાટને વર્ષો સુધી નવોનકોર રાખશે.
અસ્વીકરણ: આ લેખમાં આપવામાં આવેલી માહિતી સામાન્ય ઘરગથ્થુ સફાઈના ઉપાયો અને જાહેરમાં ઉપલબ્ધ જાણકારી પર આધારિત છે. પાણીની ગુણવત્તા અને કાટની સ્થિતિ અનુસાર પરિણામો અલગ હોઈ શકે છે. કોઈપણ નુકસાન, રંગમાં ફેરફાર અથવા અન્ય પરિણામ માટે ખબર ગુજરાત જવાબદાર રહેશે નહીં.
