તેલના કુવાઓ અને ઓફશોર પ્લેટફોર્મ દ્વારા પૃથ્વીની અંદરના ઊંડાણમાંથી ક્રૂડ ઓઇલ કાઢવામાં આવે છે. રિફાઇનરીઓમાં ફ્રેક્શનલ ડિસ્ટિલેશન દ્વારા પેટ્રોલ, ડીઝલ, LPG અને અન્ય ઇંધણનું ઉત્પાદન થાય છે. સંગ્રહ અને વિતરણ પાઇપલાઇન્સ, ટ્રકો, ટ્રેનો અને સુપર ટેન્કરો દ્વારા થાય છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા, તે વૈશ્વિક સ્તરે ઈરાન જેવા દેશોમાં જાય છે, જે વૈશ્વિક તણાવને સીધા પેટ્રોલ પંપ અને રસોડામાં લાવે છે.
તેલના કૂવામાંથી ગેસ તમારી કાર અને રસોડામાં કેવી રીતે પહોંચે છે?
પેટ્રોલ, ડીઝલ, એલપીજી અને એલએનજીની જે વિશ્વ અર્થતંત્રને શક્તિ આપે , તે પૃથ્વીના ઊંડાણમાં શરૂ થાય છે અને દરિયાઈ માર્ગો, પાઇપલાઇનો અને વિશાળ ટેન્કરોમાંથી પસાર થઈને સામાન્ય માણસ સુધી પહોંચે છે.
પશ્ચિમ એશિયા માં વધતા તણાવ, ખાસ કરીને ઈરાન સાથે સંબંધિત, આ સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનને વૈશ્વિક ચર્ચાનો વિષય બનાવી દીધી છે.વિશ્વમાં દરરોજ આશરે ૩.૩ મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલનું ઉત્પાદન થાય છે. તેલના કુવાઓ અને ઓફશોર પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરીને જમીનમાંથી ક્રૂડ ઓઇલ કાઢવામાં આવે છે. ક્યારેક ઓફશોર પ્લેટફોર્મ પરથી તેલ કાઢવામાં આવે છે અને પાઇપલાઇન દ્વારા કિનારા પર પહોંચાડવામાં આવે છે અથવા તરતા સ્ટોરેજ જહાજોમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
વાસ્તવિક પરિવર્તન રિફાઇનરીમાં થાય છે..
ક્રૂડ ઓઇલ સીધા ઉપયોગ માટે યોગ્ય નથી. તેને રિફાઇનરીમાં મોકલવામાં આવે છે જ્યાં તેને અલગ અલગ તાપમાને ગરમ કરીને અલગ અલગ ઇંધણમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને ફ્રેક્શનલ ડિસ્ટિલેશન કહેવામાં આવે છે. રિફાઇનરીમાં ક્રૂડ ઓઇલમાંથી પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન, એલપીજી, નેપ્થા, બિટ્યુમેન અને લુબ્રિકન્ટ જેવા જે ઘણા ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન થાય છે. ઈરાનમાં ઘણા મોટા રિફાઇનરી સંકુલ છે જેની કુલ ક્ષમતા આશરે 2.6 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ છે. આ પ્રક્રિયા પેટ્રોલ અને ડીઝલ ઇંધણનું ઉત્પાદન કરે છે, જ્યારે LPG અને અન્ય વાયુઓને પણ અલગ કરે છે.
LPG કેવી રીતે બને છે?
લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) એ પ્રોપેન અને બ્યુટેન વાયુઓનું મિશ્રણ છે. તે બે રીતે ઉત્પન્ન થાય છે… આ વાયુઓને દબાણ હેઠળ રાખીને પ્રવાહી બનાવવામાં આવે છે જેથી જે તેમને સરળતાથી સિલિન્ડર અથવા ટેન્કરમાં સંગ્રહિત અને પરિવહન કરી શકાય. આ જ ગેસ ઘરોમાં વપરાતા સિલિન્ડરોમાં ભરવામાં આવે છે અને લોકોના રસોડામાં કુદરતી ગેસના શુદ્ધિકરણમાંથી ક્રૂડ ઓઇલ રિફાઇનિંગમાંથી પહોંચે છે.
LNG કેવી રીતે બને છે
LNG, અથવા લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ, કુદરતી ગેસનું પ્રવાહી સ્વરૂપ છે. જ્યારે ગેસને દરિયાઈ માર્ગે લાંબા અંતર સુધી પરિવહન કરવાનો હોય છે, ત્યારે તેને આશરે -163 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી ઠંડુ કરીને લિક્વિફાઇડ કરવામાં આવે છે. આનાથી તેનું પ્રમાણ લગભગ 600 ગણું ઓછું થાય છે. તેને ખાસ ક્રાયોજેનિજેક ટેન્કરમાં પરિવહન કરી શકાય છે. ઈરાનના દક્ષિણ કિનારે સ્થિત સાઉથ પાર્સગેસ ફિલ્ડ, વિશ્વના સૌથી મોટા ગેસ ભંડારોમાંનું એક છે, જે મોટા પ્રમાણમાં ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે.
બળતણ ક્યાં સંગ્રહિત થાય છે?
તેલ અને ગેસ સંગ્રહવા માટે વિશાળ સંગ્રહ પ્રણાલીઓ બનાવવામાં આવી છે. આમાં શામેલ છે…
-
ભૂગર્ભ સંગ્રહ ટાંકીઓ – રિફાઇનરીઓ અને ટર્મિનલ્સમાં.
-
મરીન ટેન્ક ફાર્મ- બંદરો પર.
-
તરતા સંગ્રહ જહાજો – દરિયામાં તેલ સંગ્રહ કરવા માટે.
-
વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ અનામત – કટોકટી અનામત.
ઈરાન ખાર્ગ ટાપુ જેવા જે નિકાસ ટર્મિનલ્સ પર સેંકડો વિશાળ તેલ ટાંકીઓ રાખે છે, જ્યાંથી વિશ્વભરમાં તેલ મોકલવામાં આવે છે. કટોકટીના સમયમાં નિકાસ ચાલુ રાખવા માટે ઈરાન દરિયામાં જહાજો પર આશરે 200 મિલિયન બેરલ તેલનો સંગ્રહ પણ કરે છે.
પાઇપલાઇનથી સુપરટેન્કર સુધી તેલ અને ગેસનું પરિવહન અનેક તબક્કામાં થાય છે…
પાઇપલાઇન નેટવર્ક
તેલ અથવા ગેસ ઉત્પાદન સ્થળથી રિફાઇનરી સુધી પાઇપલાઇન દ્વારા પરિવહન કરવામાં આવે છે. ઇરાન પાસે કુદરતી ગેસ માટે એક મોટી પાઇપલાઇન સિસ્ટમ છે, ઇરાન ગેસ ટ્રંકલાઇન (IGAT), જે દેશના વિવિધ ભાગોમાં ગેસનું પરિવહન કરે છે.
રેલ અને ટ્રક
પેટ્રોલ અને ડીઝલ રિફાઇનરીથી શહેરોમાં ઓઇલ ટેન્કર ટ્રક અથવા રેલ ટેન્કર દ્વારા પરિવહન કરવામાં આવે છે.
મરીન ટેન્કર
સૌથી વધુ તેલ સમુદ્ર માર્ગે પરિવહન થાય છે. વિશાળ સુપરટેન્કર એક સમયે 200,000 ટન જેટલું તેલ વહન કરી શકે છે. LNG માટે, ખાસ ક્રાયોજેનિજેક જહાજો છે જ્યાં ગેસ અત્યંત નીચા તાપમાને સંગ્રહિત થાય છે.
વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જાસ્ત્રોત
ઈરાનનું ભૌગોલિક સ્થાન ઊર્જા વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ પર્સિયન ગલ્ફમાંથી બહાર નીકળવાનો મુખ્ય માર્ગ છે. આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ દરરોજ વિશ્વભરમાં આશરે 20 મિલિયન બેરલ તેલ અને મોટી માત્રામાં LNGનું પરિવહન કરે છે, જે વૈશ્વિક તેલ વેપારના આશરે 20 ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેથી, અહીં કોઈપણ તણાવ તરત જ વૈશ્વિક ઇંધણ બજારને અસર કરે છે. ઈરાનમાં કટોકટી વિશ્વને હચમચાવી નાખે છે. તાજેતર ના સંઘર્ષો અને લશ્કરી તણાવને કારણે આ માર્ગપર શિપિંગ ઘણીવાર ખોરવાઈ ગયું છે. રિફાઇનરીઓ, પાઇપલાઇનો અને ગેસ ટર્મિનલ્સ પરના હુમલાઓ વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલાઓને પણ વિક્ષેપિત કરી શકે છે, જેની સીધી અસર પશ્ચિમ એશિયામાંથી તેલ આયાત કરતા દેશો પર પડી શકે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, ભારત આ પ્રદેશમાંથી તેની મુખ્ય જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે, તેથી હોર્મુઝમાં કોઈપણ અવરોધની અસર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવથી લઈને LPG સિલિન્ડરની ઉપલબ્ધતા સુધીની દરેક વસ્તુ પર દેખાય છે.
તેલની સફર: સમુદ્રના કૂવાથી તમારા રસોડા સુધી
જો આપણે આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને એક સાંકળ તરીકે જોઈએ, તો ઊર્જાની યાત્રા કંઈક આ રીતે આગળ વધે છે…
-
ભૂગર્ભ માંથી તેલ અને ગેસનું ઉત્પાદન.
-
પાઇપલાઇન દ્વારા રિફાઇનરી અથવા ગેસ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ સુધી પરિવહન.
-
રિફાઇનરીમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ, એલપીજી જેવા જે ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત થવું.
-
મોટા ટાંકી ફાર્મમાં સંગ્રહ.
-
સુપરટેન્કર, પાઇપલાઇન, રેલરે અથવા ટ્રક દ્વારા પરિવહન.
-
ડેપો અને વિતરણ કેન્દ્રો પર પહોંચાડવામાં આવે છે.
-
છેલ્લે, પેટ્રોલ પંપ અને રસોઈ ગેસ સિલિન્ડરના રૂપમાં સામાન્ય લોકો માટે.
વૈશ્વિક રાજકારણ અને ઊર્જા જોડાણ
ઈરાન, ખાડી દેશો, દરિયાઈ માર્ગો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો પેટ્રોલ અને ડીઝલના વૈશ્વિક ભાવ તેમજ રસોઈ ગેસની ઉપલબ્ધતા નક્કી કરે છે. આમ, જ્યારે પણ પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ વધે છે, ત્યારે તેની અસર ફક્ત તેલ બજાર સુધી મર્યાદિત નથી હોતી; તે વિશ્વભરના રસોડા, કારના ઇંધણ ટાંકી અને ઔદ્યોગિક મશીનરીમાં અનુભવાય છે.
