ભારત બહાદુરોની ભૂમિ છે, જે તેની યુવાનીથી પેઢી દર પેઢી હિંમત, બૌદ્ધિક પ્રતિભા અને બલિદાનથી પરિભાષિત છે. ખુદીરામ બોઝ જેવા મહાન યુવા સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓથી લઈને આદિ શંકરાચાર્ય સુધી, જેમણે બાળપણમાં વેદોમાં નિપુણતા મેળવી હતી – નાની ઉંમરે અસાધારણ દૃઢ નિશ્ચયની ભાવના રાષ્ટ્રના ઇતિહાસમાં ઊંડે સુધી વણાયેલી છે.આજે, આ કાલાતીત ભાવના જીવંત છે કારણ કે સરકાર 5 થી 18 વર્ષની વયના અસાધારણ બાળકોને પ્રતિષ્ઠિત પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય બાળ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરે છે. આ પુરસ્કારનો ઉદ્દેશ્ય વિવિધ ક્ષેત્રોમાં અસાધારણ સિદ્ધિઓ ધરાવતા બાળકોને ઓળખવા અને તેમનું સન્માન કરવાનો છે. આ પુરસ્કાર રાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમના યોગદાનને સ્વીકારીને અને અન્ય લોકોને શ્રેષ્ઠતા માટે પ્રયત્નશીલ રહેવા માટે પ્રેરણા આપીને યુવા પ્રતિભાને પ્રોત્સાહિત અને પ્રેરણા આપવાનું કામ કરે છે.PIBના જણવ્યા મુજબ ભારતના અસાધારણ બાળકોનું સન્માન પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય બાળ પુરસ્કાર દ્વારા કરવામાં આવશે જેનું નામાંકન શરુ થઇ ગયું છે.
ભારતના માનનીય રાષ્ટ્રપતિ 26 ડિસેમ્બરના રોજ ઉજવાતા ‘વીર બાળ દિવસ’ પર આ પુરસ્કાર પ્રદાન કરે છે. પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય બાળ પુરસ્કાર, જેમાં ચંદ્રક, પ્રમાણપત્ર અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે, તે ભારતના યુવા પરિવર્તનકારોની હિંમત, બહાદુરી, સર્જનાત્મકતા અને અટલ ભાવનાને માન્યતા આપવાનું એક માધ્યમ છે. 2019માં તેની સ્થાપના થઈ ત્યારથી, 203 બાળકોને પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય બાળ પુરસ્કાર મળ્યો છે. આ પહેલ દ્વારા, સરકાર બાળકોને માત્ર શૈક્ષણિક ક્ષેત્રમાં જ નહીં પરંતુ વ્યક્તિગત આચરણ સહિત અન્ય ક્ષેત્રોમાં પણ શ્રેષ્ઠતા માટે પ્રયત્ન કરવા પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે.
છ ક્ષેત્રોમાં અસાધારણ બહાદુરી અને ઉત્કૃષ્ટ કાર્ય માટે બાળકોને આશરે 25 પુરસ્કારો આપ વામાં આવે છે:
બહાદુરી:
- આ પુરસ્કાર બાળકના પોતાના જીવના જોખમે નિઃસ્વાર્થ સેવાને સમ્માનિત કરવા આપવામાં આવે છે;
- અને/અથવા મુશ્કેલ કુદરતી અથવા માનવીય પરિસ્થિતિઓમાં અસાધારણ હિંમત અને દ્રઢતાનું પ્રદર્શન;
- અને/અથવા પોતાના અને સમાજ માટે ગંભીર જોખમનો સામનો કરતી વખતે માનસિક દ્રઢતા સૂઝબૂઝ અને સમય સૂચકતાનું પ્રદર્શન.
- અને/અથવા પોતાના અને સમાજ માટેના ગંભીર જોખમનો સામનો કરતી વખતે માનસિક શક્તિ, ત્વરિત નિર્ણયક્ષમતા અને બુદ્ધિની હાજરીનું અસાધારણ કાર્ય.
સમાજ સેવા: મહિલાઓ, બાળકો અને અન્ય લોકોના અધિકારો માટે સમુદાયને પ્રેરિત કરવા, સંગઠિત કરવા અને એક કરવા માટે નેતૃત્વ કુશળતા.
પર્યાવરણ:
વિવિધ સ્તરે પર્યાવરણીય મુદ્દાઓ પર સતત પ્રયાસો/સિદ્ધિઓ.
રમતગમત:
રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રમતગમતમાં સતત સિદ્ધિઓ, જેને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
કલા અને સંસ્કૃતિ:
કલા, સંગીત (ગાયક અને વાદ્ય), નૃત્ય, ચિત્રકામ, અથવા કલા/સંસ્કૃતિના અન્ય કોઈપણ સ્વરૂપમાં રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સાંસ્કૃતિક વારસા અને કલા અને સંસ્કૃતિમાં સિદ્ધિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સતત પ્રયાસો.
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી:
આમાં એવા નવા વિકાસ/નવીનતાઓનો સમાવેશ થાય છે જેણે સમાજ પર સકારાત્મક અસર કરી હોય, જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો કર્યો હોય અથવા વાસ્તવિક દુનિયાના પડકારોને ઉકેલવામાં ફાળો આપ્યો હોય.
પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય બાળ પુરસ્કાર 2026 આ પુરસ્કાર માટે નામાંકિત બાળકો આ હોવા જોઈએ:
- ભારતીય નાગરિકો અને ભારતના રહેવાસીઓ
- 5 થી 18 વર્ષની ઉંમર (31 જુલાઈ, 2026ના રોજ)
- કોઈપણ શ્રેણીમાં પુરસ્કારના અગાઉના પ્રાપ્તકર્તાઓ નહીં
- કૃત્ય, ઘટના અથવા સિદ્ધિ 31 જુલાઈ, 2026ના નામાંકનની અંતિમ તારીખથી બે વર્ષની અંદર થઈ હોવી જોઈએ.
- આ પુરસ્કાર મરણોત્તર આપવામાં આવતો નથી, પરંતુ અપવાદો હોઈ શકે છે.
- એક બાળકને એક કરતાં વધુ શ્રેણીઓ માટે નામાંકિત કરી શકાય છે, પરંતુ સમિતિને ફક્ત એક જ અરજી સ્વીકારવાનો વિવેકાધિકાર છે.
- કોઈપણ વ્યક્તિ કે સંસ્થા બાળકને નોમિનેટ કરી શકે છે. બાળકો સ્વ-નોમિનેશન દ્વારા પણ અરજી કરી શકે છે.
ચોક્કસ સરકારી સંસ્થાઓ અને કચેરીઓ પાસેથી ભલામણો પણ મંગાવવામાં આવે છે. આમાં શામેલ છે:
- કેન્દ્રીય મંત્રીઓ
- મુખ્યમંત્રીઓ
- રાજ્યપાલો
- લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરો
- કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટકર્તાઓ
- સંસદ સભ્યો
- કેન્દ્ર સરકારના મંત્રાલયો અને વિભાગો
- રાજ્ય સરકારો
- કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ સરકારો
- જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ અને કલેક્ટરો
- મહિલા અને બાળ વિકાસ અથવા સમાજ કલ્યાણ વિભાગના મુખ્ય સચિવો
- કેન્દ્રીય વિદ્યાલય સંગઠન અથવા નવોદય વિદ્યાલય સમિતિ હેઠળની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને શાળાઓ.
અરજદારોએ તેમની વ્યક્તિગત વિગતો અને એવોર્ડ કેટેગરી પૂર્ણ કરવી પડશે અને તાજેતરનો ફોટોગ્રાફ અને સહાયક દસ્તાવેજો અપલોડ કરવા પડશે. તેમણે તેમની સિદ્ધિ અને તેના પરિણામનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન પણ મહત્તમ 1,000 શબ્દોમાં સબમિટ કરવું પડશે.
બધી નોમિનેશન એન્ટ્રીઓ નિર્ધારિત સમયમર્યાદા સુધીમાં https://awards.gov.in પર સબમિટ કરવાની રહેશે.
પુરસ્કાર સમિતિ
કેન્દ્રીય મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રી પુરસ્કાર સમિતિની રચના કરે છે અને પુરસ્કારો માટે અંતિમ મંજૂરી આપે છે. મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયના સચિવની અધ્યક્ષતામાં બનેલી આ સમિતિમાં પુરસ્કાર શ્રેણીઓના ક્ષેત્ર નિષ્ણાતોનો સમાવેશ થાય છે. તે નામાંકનોની સમીક્ષા કરે છે અને પુરસ્કાર વિજેતાઓની ભલામણ કરે છે.
આવરી લેવાયેલા ખર્ચ
મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય પુરસ્કાર વિજેતાઓ અને વધુમાં વધુ બે માતાપિતા અથવા વાલીઓ માટે રાઉન્ડ-ટ્રીપ ઇકોનોમી ટ્રાવેલ, સ્થાનિક પરિવહન, બોર્ડિંગ અને રહેવાનો ખર્ચ આવરી લે છે. પુરસ્કાર પ્રાપ્તકર્તાના નિવાસસ્થાન અથવા અભ્યાસ સંસ્થાથી નવી દિલ્હી સુધીની મુસાફરીનો ખર્ચ ઇકોનોમી ભાડું અથવા વાસ્તવિક ખર્ચ, જે ઓછું હોય તેના પર મર્યાદિત છે. શારીરિક તાણ ઘટાડવા માટે દિવ્યાંગ પુરસ્કાર વિજેતાઓને બિઝનેસ ક્લાસ ટિકિટ આપવામાં આવી શકે છે.
પુરસ્કારો રૂબરૂમાં સ્વીકારવા જોઈએ; જો પુરસ્કાર મેળવનાર હાજર ન રહી શકે, અથવા મરણોત્તર કિસ્સાઓમાં, તો માતાપિતા અથવા વાલી તેમના વતી તે પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય બાળ પુરસ્કાર (PMRBP) ફક્ત એક ચંદ્રક અને પ્રશસ્તિપત્રથી વધુ છે. તે યુવા નાગરિકોને રાષ્ટ્રનો સંદેશ છે કે તેમની હિંમત, સર્જનાત્મકતા અને કરુણા મહત્વપૂર્ણ છે. આ પુરસ્કાર આપણા બાળકોના નિશ્ચય, ક્ષમતા, ઉત્સાહ અને ઉત્સાહની ઉજવણી કરે છે. વીર બાળ દિવસ પર તેમનું સન્માન કરીને, સરકાર આજના સિદ્ધિઓને એક કાલાતીત વારસા સાથે જોડે છે. સાહિબજાદા જોરાવર સિંહ અને સાહિબજાદા ફતેહ સિંહના બલિદાનમાં તેમના વર્ષોથી વધુની પ્રતીતિનો સમાવેશ થાય છે.
જો તમે કોઈ એવા બાળકને જાણો છો જેની અસાધારણ યાત્રા – પછી ભલે તે અચાનક વીરતાનું કાર્ય હોય કે વિજ્ઞાન, કલા અથવા સામાજિક પરિવર્તન માટે વર્ષોનું શાંત સમર્પણ – રાષ્ટ્રીય માન્યતાને પાત્ર હોય, તો યાદ રાખો કે તેમની વાર્તાને રાષ્ટ્રીય મંચ પર લાવવાની શરૂઆત તમારા એકલ નામાંકનથી થાય છે.
