દિવાળીના તહેવારો એટલે ઉત્સાહ, અજવાળા, પરિવાર-મિત્રો સાથેની મહેફિલ અને સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓની મિજબાની. તહેવારોના આ દિવસોમાં રાત્રે મોડા સુધી જાગવું, ફટાકડા ફોડવા, બહાર ફરવું અને સવારે મોડા ઊઠવું અથવા પૂરતી ઊંઘ ન લેવી એ સામાન્ય બાબત છે. પરંતુ, વેકેશન પૂરું થતાં જ જ્યારે ફરીથી ઓફિસ, ધંધો અને રોજિંદી દોડધામ શરૂ થાય છે, ત્યારે શરીરનો અટકેલો થાક અને ખોરવાયેલું ઊંઘનું ચક્ર આખી દિનચર્યાને ખોરવી નાખે છે.
કામ પર ધ્યાન ન લાગવું, આખો દિવસ બગાસા આવવા, ચીડિયાપણું અનુભવવું અને માથાનો દુખાવો આ બધા જ ‘સ્લીપ ડેટ’ના લક્ષણો છે. આપણા શરીરની એક કુદરતી ઘડિયાળ હોય છે, જે તહેવારોના ઉજાગરાથી ડિસ્ટર્બ થઈ જાય છે. જો તમારે પણ ફરીથી એનર્જેટિક બનીને કામ પર ફોકસ કરવું હોય, તો આ સરળ અને અસરકારક પદ્ધતિઓથી તમારી ઊંઘની સાયકલને ફરી ટ્રેક પર લાવી શકો છો:
1. ઊંઘ અને જાગવાનો સમય ફિક્સ કરો
શરીરની બાયોલોજિકલ ક્લોકને ફરીથી સેટ કરવા માટે સૌથી અગત્યનું પગલું છે સમયની નિયમિતતા. રોજ રાત્રે એક જ સમયે પથારીમાં જવાની અને સવારે એક જ સમયે ઊઠવાની ટેવ પાડો. જો તમે દિવાળીમાં રાત્રે 2 વાગ્યે સૂતા હોવ, તો અચાનક 10 વાગ્યે ઊંઘ નહીં આવે. તેથી, દરરોજ 15 થી 20 મિનિટ વહેલા સૂવાનો પ્રયાસ કરો. આ રીતે 3-4 દિવસમાં તમારો સમય આપમેળે સેટ થઈ જશે.
2. સૂવાના 45 મિનિટ પહેલા ‘ડિજિટલ ડિટોક્સ’ કરો
રાત્રે પથારીમાં પડ્યા પછી મોબાઈલ સ્ક્રોલ કરવો એ ગાઢ ઊંઘનો સૌથી મોટો દુશ્મન છે. મોબાઈલ, લેપટોપ કે ટીવીની સ્ક્રીનમાંથી નીકળતી ‘બ્લુ લાઈટ’ આપણા મગજને એવા સંકેતો આપે છે કે હજુ દિવસ છે. જેના કારણે ઊંઘ લાવવા માટે જવાબદાર હોર્મોન ‘મેલાટોનિન’ (Melatonin) નું ઉત્પાદન અટકી જાય છે. સૂવાના ઓછામાં ઓછા 45 મિનિટ પહેલાં ફોન સાઈડમાં મૂકી દો અને તેની જગ્યાએ કોઈ સારું પુસ્તક વાંચો.
3. રાત્રિના ભોજનમાં હળવો અને સાત્વિક ખોરાક લો
દિવાળીમાં મીઠાઈ, ફરસાણ અને તળેલા ખોરાકનો વધુ પડતો ઉપયોગ થયો હોય છે. રાત્રે મોડા અને ભારે ખોરાક ખાવાથી પાચનતંત્રને વધુ મહેનત કરવી પડે છે, જેનાથી એસિડિટી, ગેસ કે બેચેની થાય છે અને ઊંઘમાં વારંવાર ખલેલ પડે છે. સૂવાના ઓછામાં ઓછા 2 થી 3 કલાક પહેલાં ખીચડી, સૂપ, દલિયા કે શાકભાજી જેવો હળવો ખોરાક લો. તેમજ સાંજે ૫ વાગ્યા પછી ચા, કોફી કે ચોકલેટ (કેફીન) લેવાનું ટાળો.
4. દિવસ દરમિયાન ‘પાવર નેપ’ ટાળો
રાત્રે ઊંઘ પૂરી ન થઈ હોવાથી ઓફિસથી આવીને સાંજે કે બપોરે લાંબી ઊંઘ લેવાની લાલચ થાય છે. પરંતુ, દિવસ દરમિયાન 1-2 કલાક સૂઈ જવાથી રાત્રે સમયસર ઊંઘ આવતી નથી અને તમારું ચક્ર ફરી બગડે છે. જો ખૂબ જ થાક લાગે, તો બપોરે માત્ર 15 થી 20 મિનિટની ‘પાવર નેપ’ લો, તેનાથી વધુ નહીં.
5. બેડરૂમને ‘સ્લીપ ફ્રેન્ડલી’ બનાવો
તમારા સૂવાના રૂમનું વાતાવરણ શાંત, અંધારામય અને થોડું ઠંડુ હોવું જોઈએ. રૂમમાં તેજ લાઈટ ચાલુ રાખવાથી ઊંઘની ગુણવત્તા ઘટે છે. સૂતા પહેલા હૂંફાળા પાણીથી સ્નાન કરવાથી શરીરના સ્નાયુઓ રિલેક્સ થાય છે અને મન શાંત પડે છે. આ ઉપરાંત, હળવું ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ મ્યુઝિક સાંભળવું કે 5 મિનિટ ઊંડા શ્વાસ લેવાની કસરત પણ અદ્ભુત પરિણામ આપે છે.
6. સવારનો સૂર્યપ્રકાશ અને શારીરિક શ્રમ જરૂરી
સવારે ઊઠ્યા પછી 10-15 મિનિટ કુદરતી સૂર્યપ્રકાશમાં બેસો કે ચાલો. સૂર્યપ્રકાશ આપણા મગજને ‘જાગવાનો’ સિગ્નલ આપે છે, જેનાથી રાત્રે સમયસર ‘સૂવાનો’ સિગ્નલ પણ બરાબર કામ કરે છે. આખો દિવસ ઓફિસની ખુરશી પર બેસી રહેવાના બદલે હળવી કસરત, યોગ કે વોકિંગ કરવાથી શરીરને કુદરતી થાક લાગે છે, જે રાત્રે ગાઢ ઊંઘ લાવવામાં મદદરૂપ બને છે.
પૂરતી ઊંઘ એ કોઈ લક્ઝરી નથી, પરંતુ આપણા શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યની પ્રાથમિક જરૂરિયાત છે. 7 થી 8 કલાકની ગાઢ ઊંઘ રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે, તણાવ ઘટાડે છે અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે. તો દિવાળીના આનંદ બાદ આજથી જ આ નાની-નાની ટેવો અપનાવો અને તમારી સ્લીપ સાયકલને ફરીથી સ્વસ્થ બનાવો!
(અસ્વીકરણ: સલાહ સહિતની આ સામગ્રી માત્ર સામાન્ય માહિતી પ્રદાન કરે છે. તે કોઈ પણ રીતે યોગ્ય તબીબી અભિપ્રાયનો વિકલ્પ નથી. વધુ વિગતો માટે હંમેશા નિષ્ણાત અથવા તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લો.)
