દાંડીકૂચ દિવસ: 1930માં મહાત્મા ગાંધી દ્વારા શરૂ કરાયેલી દાંડી કૂચએ શાંતિપૂર્ણ વિરોધ દ્વારા બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી સત્તાને વિક્ષેપિત કરી, વ્યાપક ભાગીદારી એકત્ર કરી અને ભારત અને વિદેશમાં ન્યાય-સંચાલિત ચળવળો માટે ઉત્પ્રેરક તરીકે સેવા આપી. ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના ચાલુ રાખવા માટે બાપુ દ્વારા ચલાવવામાં આવેલા અહિંસા અભિયાન તરીકે મીઠા સત્યાગ્રહની યાદમાં દર વર્ષે 12 માર્ચે ભારતમાં દાંડી માર્ચ દિવસ ખૂબ જ ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
દાંડી કૂચ/મીઠું કૂચ શું છે?
દાંડી કૂચ એ એક મીઠા કૂચ છે, જેનું નામ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન ભારતમાં થયેલા મીઠા સત્યાગ્રહ ક્રાંતિના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. મીઠા કૂચને સફેદ વહેતી નદી પણ નામ આપવામાં આવ્યું છે કારણ કે આ ઝુંબેશ સફેદ ખાદી પહેરેલા લોકો ચલાવતા હતા. દાંડી કૂચ 12 માર્ચ 1930 ના રોજ ભારતમાં મહાત્મા ગાંધી (બાપુ) ના નેતૃત્વ હેઠળ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળના એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે શરૂ થઈ હતી. આ કૂચ ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન દ્વારા કરવેરા સામે સીધા કાર્યવાહી અભિયાન તરીકે શરૂ કરવામાં આવી હતી. ભારતમાં બ્રિટિશ મીઠાના વર્ચસ્વનો પ્રતિકાર કરવા માટે ભારતીયો દ્વારા આ એક અહિંસક વિરોધ હતો. તેને બ્રિટિશ શાસન સામે ભારતીયોનું વ્યાપક નાગરિક અસહકાર ચળવળ માનવામાં આવે છે. તેને ભારતીય લોકોએ બ્રિટિશ સત્તા માટે એક મોટા પડકાર તરીકે ઉભો કર્યો હતો.
દાંડી કૂચનું નેતૃત્વ કોણે કર્યું?
દાંડી કૂચનું નેતૃત્વ મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી (મહાત્મા ગાંધી અથવા બાપુ) દ્વારા તેમના સાબરમતી આશ્રમ (અમદાવાદ નજીક) થી ગુજરાતના નવસારી નામના શહેરમાં સ્થિત દરિયાકાંઠાના ગામ દાંડી સુધી કરવામાં આવ્યું હતું. બ્રિટિશ સરકારને કોઈ પણ કર ચૂકવ્યા વિના પોતાનું તૈયાર મીઠું મેળવવા માટે ભારતીય લોકો દ્વારા 24 દિવસ અને 390 કિમી સુધી ચાલતી આ સતત ચળવળ હતી. 5 એપ્રિલ 1930 ના રોજ સવારે 6:30 વાગ્યે બાપુ દ્વારા મીઠાના કાયદાનો ભંગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કૂચ બ્રિટિશ રાજના મીઠાના કાયદાઓ સામે એક મોટી ભારતીય નાગરિક અવજ્ઞા તરીકે ઉભરી આવી હતી. આ ઝુંબેશ, જેમાં ભારતીય લોકોનો એક સમૂહ પોતાની સ્વતંત્રતા માટે લડવા માટે જોડાયો હતો, તેણે ભારતીય સ્વતંત્રતા પ્રત્યે બ્રિટિશ વલણને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરી હતી.
ભારતના લોકો માટે પોતાનું મીઠું ઉત્પન્ન કરવા, કર ચૂકવણીનો વિરોધ કરવા અને ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ ચાલુ રાખવા માટે આ એક વિશાળ મીઠા અભિયાન હતું. દાંડીમાં મીઠું બનાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કર્યા પછી, બાપુએ ભારતીય લોકોને દક્ષિણ કિનારા તરફ દોરી ગયા જેથી મીઠાનું ઉત્પાદન ચાલુ રહે. ધારાસણ સોલ્ટ વર્ક્સ (દાંડીથી દક્ષિણ તરફ 25 માઇલ દૂર) ખાતે સત્યાગ્રહ શરૂ કરતા પહેલા, 1930 માં 4-5 મે (મધ્યરાત્રે) ના રોજ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી. મીઠા સત્યાગ્રહ પછી બાપુ સાથે મળીને, ભારતના લગભગ 80,000 લોકોને જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.
ભારતના નેતા મહાત્મા ગાંધી દ્વારા બ્રિટિશ શાસન સામે અહિંસક વિરોધ તરીકે મીઠા સત્યાગ્રહ અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું હતું. સત્યાગ્રહનો શાબ્દિક અર્થ “સત્ય શક્તિ” છે. ધારાસણમાં આ અહિંસક વિરોધ બ્રિટિશ શાસનના સામાજિક અને રાજકીય અન્યાય સામે અસરકારક નાગરિક અવજ્ઞા સમાચાર તરીકે સમગ્ર વિશ્વમાં એક મોટો વિસ્તાર આવરી લેતો હતો. ભારતમાં આ અભિયાનથી અમેરિકન નાગરિક અધિકાર કાર્યકર્તા માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર પર ઘણી અસર પડી અને 1960 ના દાયકા દરમિયાન કાળા લોકો માટે તેમની નાગરિક અધિકાર લડાઈમાં તેમને મદદ મળી.
ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળમાં દાંડી કૂચનું યોગદાન
દાંડી કૂચ ઝુંબેશ એ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળનો સિલસિલો હતો જેણે બ્રિટિશ શાસનને ખૂબ જ અસર કરી હતી. 1929 માં, 31 ડિસેમ્બરની મધ્યરાત્રિએ લાહોર ખાતે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ દ્વારા ત્રિરંગો ભારતીય ધ્વજ બનાવવામાં આવ્યો હતો. ભારતની સ્વતંત્રતા અથવા પૂર્ણ સ્વરાજ માટે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ પાર્ટીનું નેતૃત્વ મહાત્મા ગાંધી અને પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
બ્રિટિશ શાસન દ્વારા ભારત રાજકીય, આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને આધ્યાત્મિક રીતે દરેક પાસામાં બરબાદ થઈ ગયું હતું. બ્રિટિશ શાસન તોડવા અને ભારતમાં પૂર્ણ સ્વરાજ પ્રાપ્ત કરવા માટે મીઠા સત્યાગ્રહ એક મોટો માર્ગ સાબિત થયો હતો. આ ઝુંબેશ ગાંધીજીના નેતૃત્વમાં બ્રિટિશ મીઠા કર સામે પ્રથમ નાગરિક અવજ્ઞા તરીકે યોજાઈ હતી. 1882ના મીઠા કાયદા મુજબ, બ્રિટિશ સત્તાને મીઠાના ઉત્પાદનનું સંચાલન કરવા માટે અધિકૃત કરવામાં આવ્યું હતું, જેના માટે ભારતના લોકો વસાહતી સરકારનું મીઠું ખરીદવા માટે બંધાયેલા હતા.
બ્રિટિશ શાસન દ્વારા ભારતીય લોકો પર લાદવામાં આવેલ મીઠાનો કર ગરીબ ભારતીયો માટે ખૂબ જ દુઃખદ ઘટના હતી. પાણી અને હવા જેવી દૈનિક જરૂરિયાત મીઠું હોવાથી, ભારતના લોકોને બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ પાસેથી કર ચૂકવીને મીઠું લેવાની ફરજ પડી હતી. મીઠાનો કર દૂર કરવા અને પોતાનું મીઠું ઉત્પાદન કરવા માટે, બાપુ અને સરોજિની નાયડુ સહિત અન્ય 78 સત્યાગ્રહીઓએ 12 માર્ચ 1930 ના રોજ સાબરમતી આશ્રમથી ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના ગામ દાંડી તરફ પગપાળા પ્રયાણ કર્યું.
કૂચનો પ્રથમ દિવસ અસલાલી ગામમાં 21 કિમીનો પ્રવાસ સાથે સમાપ્ત થયો. સમગ્ર કૂચ દરમિયાન, વિવિધ ગામો પસાર થયા અને ઢોલ વગાડીને અને હિન્દુ ભજન “રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામ” ગાઈને કૂચના માર્ગમાં ભીડ વધી. બાપુએ તેમના ભાષણમાં સૂચવ્યું કે મીઠાનો કર અમાનવીય છે જ્યારે મીઠાનો સત્યાગ્રહ “ગરીબ માણસની લડાઈ” છે. ગરીબ લોકોને તેમની પોતાની સ્વતંત્રતા, અધિકારો અને દેશ માટે લડવા માટે આ આંદોલન ખૂબ જ જરૂરી હતું.
મીઠાના કર સામે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યને હચમચાવી નાખવા માટે તેઓએ દરિયાના પાણીમાં ખારા કાદવને ઉકાળીને પોતાનું મીઠું બનાવવાનું શરૂ કર્યું. ગાંધીજીએ તેમના હજારો અનુયાયીઓને કહ્યું કે શક્ય હોય ત્યાં દરિયા કિનારે મીઠું બનાવવાનું શરૂ કરો. દરિયા કિનારે ગેરકાયદેસર મીઠું બનાવવાનું અને ખરીદવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, તે સમયે ગાંધીજી દ્વારા બનાવેલ મીઠું પણ 1,600 રૂપિયામાં વેચાયું હતું અને બ્રિટીશ સરકારે તેમને સાઠ હજાર લોકો સહિત ધરપકડ કરી હતી.
જ્યારે લોકોએ બ્રિટીશ શાસન દ્વારા કાપડ, માલ અને વિવિધ પ્રકારના કર ચૂકવવાનો ઇનકાર કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે મીઠા સત્યાગ્રહે સામૂહિક સત્યાગ્રહ તરીકે મોટી ક્રાંતિ લાવી. ગાંધીજીના નજીકના સાથીઓ, ગફ્ફર ખાન અને સી. રાજગોપાલાચારી (પાછળથી સ્વતંત્ર ભારતના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ બન્યા) ને પણ મીઠા સત્યાગ્રહમાં સામેલ થવાને કારણે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
દાંડી કૂચમાં ભાગ લેનારા તમામ લોકોને પ્રધાનમંત્રીએ શ્રદ્ધાંજલિ આપી
પ્રધાનમંત્રીએ સત્યના વિજય પર ભાર મૂકતા સંસ્કૃત સુભાષિતમનો મંત્ર શેર કર્યો
सन् 1930 में आज ही के दिन दांडी मार्च की शुरुआत हुई थी। इसमें शामिल सभी विभूतियों का श्रद्धापूर्वक स्मरण!
सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः।
येनाक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम्॥ pic.twitter.com/8xIDgxvx9y
— Narendra Modi (@narendramodi) March 12, 2026
પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 1930માં આજના જ દિવસે શરૂ થયેલી દાંડી કૂચમાં ભાગ લેનારા તમામ મહાનુભાવોને શ્રદ્ધાંજલિ આપી.
પ્રધાનમંત્રીએ સત્યના વિજય પર ભાર મૂકતું સંસ્કૃત સુભાષિતમ શેર કર્યું:
“सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्थाविततो देवयानः।
येनाक्रमन्त्यृष्यो हीप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥
સુભાષિતમ્ એ વાતનો સંકેત આપે છે કે, સત્ય હંમેશા જીતે છે અને અસત્યનો અંત આવે છે. તેથી, વ્યક્તિએ તે માર્ગ પર ચાલવું જોઈએ જેના પર ઋષિઓએ આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો હતો અને પરમ સત્યનો અનુભવ કર્યો હતો.
પ્રધાનમંત્રીએ X પર લખ્યું;
“सन् 1930 में आज भी के दिन दांडी मार्च की शुरुआत हुई थी।
मेव जयति ननृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः।
येनाक्रमन्त्यृष्यो हीप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥
