ભારતમાં અલ્હાબાદ(હાલ પ્રયાગરાજ) કુંભ દરમિયાન ઐતિહાસિક પ્રસંગનું સાક્ષી રહ્યું હતું: 18 ફેબ્રુઆરી, 1911ના રોજ અલ્હાબાદથી નૈની(લગભગ 10 કિમી) સુધી વિમાન દ્વારા ઉડાન ભરેલી વિશ્વની પહેલી સત્તાવાર ટપાલ મોકલવામાં આવી હતી.
ટપાલ સેવાઓએ સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાનો વ્યાપ ઘણો આગળ વધાર્યો છે. ભારતને એ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું છે કે વિશ્વની પ્રથમ હવાઈ ટપાલ સેવા અહીંથી શરૂ થઈ હતી. આ ઐતિહાસિક ઘટના 115 વર્ષ પહેલાં 18 ફેબ્રુઆરી 1911 ના રોજ અલ્હાબાદ(હાલ પ્રયાગરાજ)માં બની હતી. યોગાનુયોગ, તે વર્ષે કુંભ મેળો પણ યોજાયો હતો. તે દિવસે, ફ્રેન્ચ પાયલટ મોન્સિયર હેનરી પેકેટે એક નવો ઇતિહાસ રચ્યો. તેઓ પ્રયાગરાજથી નૈની સુધીના 6,500 પત્રો પોતાના વિમાનમાં સાથે લઈ ગયા. આ વિમાન હેવી લેન્ડ એરક્રાફ્ટ હતું અને વિશ્વની પ્રથમ સત્તાવાર ટપાલ ગાડીનો એક નવો રાઉન્ડ શરૂ કર્યો.
તે દિવસે પ્રયાગરાજમાં પોસ્ટલ ફ્લાઇટ જોવા માટે લગભગ એક લાખ લોકો એકઠા થયા હતા જ્યારે એક ખાસ વિમાને યમુના નદીના કિનારેથી સાંજે લગભગ 5.30 વાગ્યે ઉડાન ભરી, 15 કિલોમીટરની મુસાફરી કર્યા પછી નદી પાર કરી અને પ્રયાગરાજની બહાર સેન્ટ્રલ જેલની નજીક આવેલા નૈની જંકશન પાસે ઉતર્યું. આ કાર્યક્રમનું સ્થળ નદીના કિનારે એક કૃષિ અને વેપાર મેળો હતો અને તેને ‘યુપી પ્રદર્શન’ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રદર્શનમાં બે ઉડતી મશીનો પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી. વિમાન કેટલાક બ્રિટિશ અધિકારીઓ દ્વારા આયાત કરવામાં આવ્યું હતું. તેના ભાગોને એસેમ્બલ કરવામાં આવ્યા હતા જે સામાન્ય લોકોની હાજરીમાં પ્રદર્શન સ્થળ પર એસેમ્બલ કરવામાં આવ્યા હતા. અલ્હાબાદ(હાલ પ્રયાગરાજ)થી નૈની જંકશન સુધીની હવાઈ યાત્રા 115 વર્ષ પહેલાં માત્ર 13 મિનિટમાં પૂર્ણ થઈ હતી.
આ ઉડાન માત્ર 6 માઈલની હતી, છતાં અલ્હાબાદ(હાલ પ્રયાગરાજ)માં એક ઐતિહાસિક ઉત્સવપૂર્ણ વાતાવરણ હતું. જાન્યુઆરી 1911માં, બ્રિટીશ અને કોલોનિયલ એરોપ્લેન કંપનીએ તેનું એક વિમાન ભારત મોકલ્યું, જે આકસ્મિક રીતે પ્રયાગરાજમાં કુંભ મેળો ચાલી રહ્યો હતો ત્યારે આવ્યું હતું. તે એવો સમય હતો જ્યારે લોકોએ વિમાન વિશે ભાગ્યે જ સાંભળ્યું હતું. આવી સ્થિતિમાં, આ ઐતિહાસિક પ્રસંગે ભીડ થવી સ્વાભાવિક હતી. આ યાત્રામાં, હેનરીએ ઇતિહાસ રચ્યો અને પહેલીવાર, તેમણે આકાશમાંથી વિશ્વનો સૌથી મોટો પ્રયાગ કુંભ પણ જોયો.
બ્રિટિશ કમાન્ડર વોલ્ટરજી વિન્ડહામે ટપાલ અધિકારીઓનો સંપર્ક કરીને હવાઈ માર્ગે કેટલીક ટપાલ બેગ મોકલવાની મંજૂરી આપી હતી, જેને તત્કાલીન ટપાલ વડાએ મંજૂરી આપી હતી. ટપાલ બેગ પર ‘ફર્સ્ટ એર મેઇલ’ અને ‘ઉત્તર પ્રદેશ પ્રદર્શન, અલ્હાબાદ’ લખેલું હતું. પત્રોમાં સત્તાવાર સ્પષ્ટ લખેલું હતું “ફર્સ્ટ એરિયલ પોસ્ટ, યુપી પ્રદર્શન, અલ્હાબાદ, 1911”
તેના પર વિમાનનો ફોટો પણ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો. પરંપરાગત કાળી શાહીને બદલે મેજેન્ટા શાહીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આયોજકો તેના વજન અંગે ખૂબ ચિંતિત હતા, જે વિમાનમાં સરળતાથી લઈ જઈ શકાય છે. દરેક પત્રના વજન પર પણ નિયંત્રણો મૂકવામાં આવ્યા હતા અને કાળજીપૂર્વક ગણતરી કર્યા પછી ફક્ત 6,500 કાગળો લઈ જવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. વિમાનને તેના ગંતવ્ય સ્થાન સુધી પહોંચવામાં 13 મિનિટ લાગી.
આ પ્રથમ હવાઈ ટપાલ સેવાની ખાસ ફરજ 6 આના રાખવામાં આવી હતી અને તેમાંથી થતી આવક ઓક્સફોર્ડ અને કેમ્બ્રિજ છાત્રાલય, અલ્હાબાદ(હાલ પ્રયાગરાજ)ને દાનમાં આપવામાં આવી હતી. આ સેવા માટે અગાઉથી ખાસ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. 18 ફેબ્રુઆરીના બપોર સુધી આ માટે પત્રો બુક કરવામાં આવ્યા હતા. ઓક્સફોર્ડ કેમ્બ્રિજ છાત્રાલયમાં પત્રોના બુકિંગ માટે ભારે ભીડ ઉભરી હતી, ટપાલ વિભાગે ત્યાં ત્રણ-ચાર કર્મચારીઓ પણ તૈનાત કર્યા હતા. થોડા દિવસોમાં હવાઈ સેવા માટેના 3000 પત્રો હોસ્ટેલમાં પહોંચી ગયા. પત્રોમાં, એક પત્ર હતો જેમાં 25 રૂપિયાની ટપાલ ટિકિટ હતી. પત્રો મોકલનારાઓમાં અલ્હાબાદ(હાલ પ્રયાગરાજ)ની ઘણી પ્રખ્યાત હસ્તીઓ, રાજા મહારાજા અને રાજકુમાર હતા. આ પત્રોમાં જવાહરલાલ નેહરુ, રાજા જ્યોર્જ પાંચમો અને ઘણા મહારાજાઓને સંબોધિત પત્રોનો સમાવેશ થાય છે.
આજે, વિશ્વભરમાં સંદેશાવ્યવહારના અસંખ્ય માધ્યમો છે, પરંતુ પત્રોનું જોમ એક અનોખું સ્થાન ધરાવે છે. આ પત્રો તેમના સમયના જીવંત દસ્તાવેજો છે. આમાંના ઘણા પત્રો સાહિત્યના પાનામાં પરિવર્તિત થયા છે. જ્યારે ટપાલ સેવાઓ હવે વિમાન દ્વારા વિશ્વભરમાં પહોંચે છે, તેમનો ઇતિહાસ કુંભ અને પ્રયાગરાજ સાથે આંતરિક રીતે જોડાયેલો છે. આ પત્રોએ એવા યુગમાં વૈશ્વિકરણની વિભાવનાને વ્યાખ્યાયિત કરી હતી, જ્યારે વિદેશ યાત્રા એક દૂરનું સ્વપ્ન હતું. હવાઈ ટપાલ સેવાએ માત્ર પત્રોને પાંખો જ આપી ન હતી, પરંતુ લોકોના સપનાઓને પણ ઉડાન આપી હતી. વિવિધ ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને પાસાઓને એક જગ્યાએથી બીજા સ્થળે જોડવામાં હવાઈ ટપાલ સેવાનું યોગદાન હંમેશા અવિસ્મરણીય રહેશે.
