આજના દિવસે ભારતના ઇતિહાસમાં કઈ ઘટના બની હતી?
ભારતમાં પહેલી ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેન 3 ફેબ્રુઆરી 1925ના રોજ બોમ્બે વીટી (બોમ્બે વિક્ટોરિયા ટર્મિનસ) અને કુર્લા હાર્બર વચ્ચે ભૂતપૂર્વ જીઆઈપી રેલ્વે સિસ્ટમ પર સેવા શરૂ થતાં દોડી હતી. આ વિભાગને 1500 વોલ્ટ DC પર વિદ્યુતીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ મધ્ય રેલ્વે પર ઉત્તરપૂર્વ લાઇન પર ઇગતપુરી અને દક્ષિણપૂર્વ લાઇન પર પુણે સુધી ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન લંબાવવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં પશ્ચિમ ઘાટ પર ભારે ઢાળને કારણે ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન શરૂ કરવાની ફરજ પડી હતી. પશ્ચિમ રેલ્વેના ઉપનગરીય વિભાગ પર 05-01-1928ના રોજ કોલાબા અને બોરીવિલી વચ્ચે અને 15-11-1931ના રોજ દક્ષિણ રેલ્વેના મદ્રાસ બીચ અને તાંબરમ વચ્ચે 1500 વોલ્ટ DC ટ્રેક્શન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આમ, સ્વતંત્રતા પહેલા, ભારતમાં 388 કિ.મી. DC વિદ્યુતીકરણ હતું. ગ્રેટ ઇન્ડિયન પેનિનસુલા રેલ્વે (GIPR) હેઠળની આ ઐતિહાસિક ઘટના ભારતના રેલ નેટવર્કને આધુનિક બનાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું હતું.
- “બોમ્બે વીટી“ મુંબઈના પ્રતિષ્ઠિત રેલ્વે સ્ટેશનનું ભૂતપૂર્વ નામ વિક્ટોરિયા ટર્મિનસનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે હવે સત્તાવાર રીતે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસ (CSMT) તરીકે ઓળખાય છે.
- કુર્લા એ મુંબઈ ઉપનગરીય રેલ્વે નેટવર્કના મધ્ય અને હાર્બર લાઇન પર આવેલું રેલ્વે સ્ટેશન છે. તે ભારતના સૌથી જૂના રેલ્વે સ્ટેશનોમાંનું એક છે
તાજેતર રેલ્વે વિદ્યુતીકરણ 99.2% સુધી પહોંચ્યું: ભારત સ્વચ્છ, ઝડપી રેલ નેટવર્કના માર્ગ પર છે
રેલવે મંત્રાલય હેઠળ ભારતનું રેલવે વિશ્વના સૌથી વ્યાપક રીતે વિદ્યુતીકરણ પામેલા રેલ નેટવર્કમાંના એક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જેના બ્રોડ-ગેજ નેટવર્કનો લગભગ 99.2% ભાગ નવેમ્બર 2025 સુધીમાં વિદ્યુતીકરણ પામી ગયો છે. મહત્વાકાંક્ષી “મિશન 100% વિદ્યુતીકરણ” રાષ્ટ્રની રેલ વ્યવસ્થાને ડીઝલ-આધારિત નેટવર્કથી ઝડપી, કાર્યક્ષમ અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ પરિવહનના કરોડરજ્જુમાં પરિવર્તિત કરી રહ્યું છે. આધુનિકીકરણ ઉપરાંત, આ મિશન પ્રદૂષણ ઘટાડે છે, ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવે છે અને ઝડપી, હરિયાળી અને વધુ વિશ્વસનીય ટ્રેન કામગીરીને ટેકો આપતી વખતે સ્વચ્છ માળખાગત સુવિધાઓ પ્રત્યે ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
વીજળીકરણની સદી: મુંબઈથી રાષ્ટ્રવ્યાપી
ભારતની ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનોની સફર 1925માં શરૂ થઈ હતી, જ્યારે પહેલી ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેન બોમ્બે વિક્ટોરિયા ટર્મિનસ અને કુર્લા હાર્બર વચ્ચે 1500 વોલ્ટ DC સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને દોડી હતી. સ્વતંત્રતા દ્વારા માત્ર 388 રૂટ કિલોમીટર (RKMs) ને આવરી લેતા, તે ઉર્જા-કાર્યક્ષમ રેલ પરિવહન તરફ એક ઐતિહાસિક પરિવર્તન દર્શાવે છે. દાયકાઓ દરમિયાન વીજળીકરણ ધીમે ધીમે આગળ વધ્યું, પરંતુ છેલ્લા દાયકામાં ગતિ નાટકીય રીતે ઝડપી થઈ. 2004 અને 2014 વચ્ચે, વીજળીકરણ માત્ર 1.42 કિમી પ્રતિ દિવસના દરે વિસ્તર્યું, જ્યારે 2019 થી 2025 સુધી, આ દર વધીને 15 કિમી પ્રતિ દિવસથી વધુ થયો. નવેમ્બર 2025 સુધીમાં, કુલ 69,427 RKMનું વીજળીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં 2014 થી ઉમેરાયેલા 46,900 RKMનો સમાવેશ થાય છે, જેનાથી નેટવર્ક લગભગ સંપૂર્ણ વીજળીકરણ સુધી પહોંચી ગયું.
વિદ્યુતીકરણ શા માટે મહત્વનું છે: સ્વચ્છ, ઝડપી, સ્માર્ટ
રેલ્વે વિદ્યુતીકરણ ભારતના ટકાઉ પરિવહન અને આર્થિક વ્યૂહરચનાનું કેન્દ્ર છે. ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડે છે, સંચાલન ખર્ચ ઘટાડે છે અને આયાતી અશ્મિભૂત ઇંધણ પર નિર્ભરતા ઘટાડે છે, જેનાથી ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત બને છે. ઇલેક્ટ્રિફાઇડ રૂટ રેલ્વે કોરિડોર સાથે ઔદ્યોગિક અને ગ્રામીણ વિકાસને પણ ઉત્પ્રેરિત કરે છે, પ્રાદેશિક જોડાણ વધારે છે અને સમાવેશી વિકાસને ટેકો આપે છે. મુસાફરો અને માલસામાન બંને માટે, વિદ્યુતીકરણ ઉચ્ચ ગતિ, શાંત કામગીરી અને સુધારેલી વિશ્વસનીયતા લાવે છે, જે ભારતીય રેલ્વેને હરિયાળું અને વધુ કાર્યક્ષમ નેટવર્ક બનાવે છે.
રાજ્ય મુજબ વીજળીકરણ સ્થિતિ: અંતિમ માઇલ સુધી વાયરિંગ
ભારતનું બ્રોડ-ગેજ નેટવર્ક 70,001 RKM માં ફેલાયેલું છે, અને 25 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો હવે સંપૂર્ણપણે વીજળીકૃત છે અને કોઈ પણ રૂટ બાકી નથી. ફક્ત પાંચ રાજ્યો – રાજસ્થાન, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, આસામ અને ગોવામાં વીજળીકરણ હેઠળના બાકીના વિભાગો છે, કુલ 574 RKM અથવા નેટવર્કનો માત્ર 0.8%, રાજસ્થાન 93 RKM બાકી સાથે મોખરે છે, ત્યારબાદ તમિલનાડુ 117 RKM, કર્ણાટક 151 RKM, આસામ 197 RKM અને ગોવા 16 RKM બાકી છે. આ અંતિમ તબક્કાઓ પૂર્ણ કરવાથી લગભગ એક સદી લાંબા પરિવર્તનની પરાકાષ્ઠા થશે, જે દેશભરમાં ઝડપી, સ્વચ્છ અને વધુ કાર્યક્ષમ ટ્રેન કામગીરી સુનિશ્ચિત કરશે.
વૈશ્વિક નકશા પર ભારત: ઇલેક્ટ્રિફાઇડ રેલમાં અગ્રેસર
99.2% નેટવર્ક વીજળીકૃત થયા પછી, ભારત હવે વિશ્વની અગ્રણી રેલ્વે સિસ્ટમ્સમાં સ્થાન ધરાવે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ 100% વીજળીકૃત રેલ્વે જાળવી રાખે છે, ચીન 82%, સ્પેન 67%, જાપાન 64%, ફ્રાન્સ 60%, રશિયા 52% અને યુનાઇટેડ કિંગડમ 39%. ભારતની સિદ્ધિ માત્ર આધુનિકીકરણ પ્રત્યેની સદી લાંબી પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે, પરંતુ વૈશ્વિક મંચ પર દેશને ટકાઉ અને કાર્યક્ષમ રેલ્વે માળખા માટે એક માપદંડ તરીકે પણ સ્થાન આપે છે.
સૌર ઉર્જા એકીકરણ: ટ્રેક્સને પ્રકાશિત કરવું
વીજળીકરણ નવીનીકરણીય ઉર્જાના મોટા પાયે વિસ્તરણ દ્વારા પૂરક છે. ભારતીય રેલ્વેની સૌર ઉર્જા ક્ષમતા 2014 માં 3.68 મેગાવોટથી વધીને નવેમ્બર 2025 સુધીમાં 898 મેગાવોટ થઈ ગઈ, જે લગભગ 244 ગણો વધારો દર્શાવે છે. આમાંથી, 629 મેગાવોટ (લગભગ 70%) ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેનો માટે ટ્રેક્શન પાવરને સપોર્ટ કરે છે, જે પરંપરાગત ગ્રીડ વીજળી પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે, જ્યારે 269 મેગાવોટ સ્ટેશન લાઇટિંગ, સર્વિસ બિલ્ડિંગ્સ, વર્કશોપ અને રેલ્વે ક્વાર્ટર્સને પાવર આપે છે. સૌર સ્થાપનો હવે દેશભરમાં 2,626 સ્ટેશનોમાં ફેલાયેલા છે, જે સ્વચ્છ, ટકાઉ અને ખર્ચ-અસરકારક ઉર્જા ઉપયોગ માટે વ્યૂહાત્મક પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.
આધુનિક બાંધકામ તકનીકો: ઝડપી, સલામત, કાર્યક્ષમ
ટેકનોલોજીકલ નવીનતાએ વીજળીકરણ પ્રોજેક્ટ્સને વેગ આપ્યો છે. નળાકાર યાંત્રિક પાયાએ પરંપરાગત શ્રમ-સઘન ઓવરહેડ વીજળીકરણ (OHE) સપોર્ટનું સ્થાન લીધું છે, જેનાથી સમય બચે છે અને મેન્યુઅલ પ્રયત્નો ઓછા થાય છે. ઓટોમેટિક વાયરિંગ ટ્રેનો વારાફરતી ચોક્કસ તાણ નિયંત્રણ સાથે કેટેનરી અને સંપર્ક વાયર સ્થાપિત કરે છે, જે પૂર્ણતાને ઝડપી બનાવે છે અને એકસમાન ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરે છે. યાંત્રિકીકરણ અને આધુનિક ઇજનેરી પદ્ધતિઓએ વીજળીકરણને ધીમી, મેન્યુઅલ પ્રક્રિયાથી કાર્યક્ષમ, વિશ્વસનીય સિસ્ટમમાં પરિવર્તિત કર્યું છે જે મહત્વાકાંક્ષી રાષ્ટ્રીય લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવામાં સક્ષમ છે.
કામગીરીની અસર: હરિયાળી, શાંત, વધુ આર્થિક
ભારતીય રેલ્વેના વિદ્યુતીકરણના નોંધપાત્ર કાર્યકારી ફાયદા છે. ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્શન ડીઝલ કરતા લગભગ 70% વધુ આર્થિક છે, જે કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડે છે અને બળતણ ખર્ચ ઘટાડે છે. મુસાફરો ઝડપી, સરળ અને શાંત મુસાફરીનો અનુભવ કરે છે, જ્યારે માલની અવરજવર વધુ વિશ્વસનીય બને છે. સૌર ઉર્જાનું એકીકરણ ઊર્જા કાર્યક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવે છે, કાર્યકારી ખર્ચ ઘટાડે છે અને ભારતીય રેલ્વેને દેશના આબોહવા અને ટકાઉપણું લક્ષ્યો સાથે તેના કાર્યોને સંરેખિત કરવામાં સક્ષમ બનાવે છે.
મિશન પૂર્ણ કરવું: 100% વિદ્યુતીકરણ તરફ
ફક્ત 574 RKM બાકી હોવાથી, ભારતીય રેલ્વે તેના સદી જૂના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવાની આરે છે. આ અંતિમ તબક્કાઓ પૂર્ણ કરવાથી વિશ્વના સૌથી મોટા, સૌથી આધુનિક અને પર્યાવરણીય રીતે જવાબદાર રેલ્વે નેટવર્કમાંથી એક સ્થાપિત થશે. મિશન 100% વિદ્યુતીકરણ દાયકાઓના રોકાણ, આયોજન અને તકનીકી અપનાવવાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને તે હરિયાળા, ઝડપી અને વધુ જોડાયેલા ભારતના વિઝનને મજબૂત બનાવે છે.
